Królewna, stangret
i pałac za 3 tony złota
Po skandalu ze stangretem mogła zostać w Prusach najwyżej dobę. Majątkiem na Śląsku zarządzała więc zza granicy. W 2026 r. projekt odbudowy jej pałacu dostał 40,2 mln zł z UE.
Po rozwodzie wiosną 1849 r. Marianna Orańska mogła przebywać w Prusach najwyżej 24 godziny naraz. Kłopot w tym, że w Prusach leżały jej pałac, 8736 ha lasów i huta. Niderlandzka królewna, która wywołała skandal związkiem ze swoim stangretem, zarządzała tym majątkiem zza granicy i dokończyła pałac w Kamieńcu Ząbkowickim, którego koszt gmina przelicza dziś na równowartość 3 ton złota. W kwietniu 2026 r. projekt jego dalszej odbudowy dostał 40,2 mln zł z funduszy UE, więc sprawdziliśmy, jak potoczyła się ta historia i co z niej zostało na Śląsku. To nie jest relacja z wizyty: opieramy się na źródłach historycznych oraz informacjach gminy i muzeum.
W skrócie
- Kim była: córką Wilhelma I, króla Niderlandów, i żoną Albrechta Pruskiego. Po rozwodzie wiosną 1849 r. i narodzinach syna ze związku z Johannesem van Rossumem nie mogła przebywać w Prusach dłużej niż 24 godziny naraz.
- Co zbudowała: pałac w Kamieńcu (33 lata budowy), 55,29 km szosy za własne pieniądze, letnisko w Międzygórzu i schronisko na Śnieżniku. Dobrami zarządzała z Bílej Vody, 12 km od Kamieńca.
- Co dziś: gmina odbudowuje pałac od 2012 r. Liczba zwiedzających wzrosła z 17 631 w 2014 r. do 73 057 w 2022 r., a nowy projekt z programu FEnIKS kosztuje 62,3 mln zł.
Kim była Marianna Orańska, zanim wybuchł skandal?
Była córką Wilhelma I, od 1815 r. króla Niderlandów, i Wilhelminy Pruskiej. Urodziła się 9 maja 1810 r. w Berlinie, bo po zajęciu Niderlandów przez Francję w 1795 r. rodzina Oranje żyła na wygnaniu w Prusach.
W Hadze 14 września 1830 r. dwudziestoletnia Marianna poślubiła brata wujecznego, Albrechta Pruskiego, syna króla Fryderyka Wilhelma III. Dorosłości dożyło troje ich dzieci: Charlotte, Albrecht i Alexandrine.

W 1837 r. zmarła matka Marianny. Królewna odziedziczyła po niej pocysterskie dobra kamienieckie na Dolnym Śląsku, kupione w 1812 r. za 84 805 talarów.
Kim był Johannes van Rossum i jak doszło do skandalu?
W sierpniu 1842 r., po awanturze, Albrecht Pruski oskarżył żonę o cudzołóstwo, choć to on otwarcie romansował z jej damą dworu, Rozalią von Rauch, córką pruskiego ministra wojny. Rok później na dworze Marianny pojawił się Johannes van Rossum.
Pochodził z robotniczej rodziny z Hagi. Od 1843 r. służył Mariannie jako stangret, a później jako jej sekretarz. Polskie źródła nazywają go też masztalerzem. Według History of Royal Women król pruski nazywał go kpiąco „lokajem-szambelanem-bibliotekarzem-sekretarzem-kaznodzieją”.
Marianna odeszła od męża i wyjechała do Voorburga koło Hagi. Dzieci musiała zostawić pod opieką króla i królowej Prus.
Daty w tej historii się rozjeżdżają. Odejście od męża źródła datują na 1844 r. (formalna separacja) albo 1845 r. Polska Wikipedia, National Geographic i strona gminy podają jako rok rozwodu 1848, a Wikipedie niemiecka, niderlandzka i angielska, z przypisami do akt, 1849. Trzymamy się wiosny 1849 r.
Van Rossum był żonaty z Cathariną Keijzer i nigdy się nie rozwiódł. Owdowiał dopiero w 1861 r. Para przeżyła razem 25 lat, ale nigdy nie wzięła ślubu.

Jak wyglądał rozwód i na czym polegała banicja?
Rozwód orzeczono w Berlinie, najpewniej 28 marca 1849 r., a banicja oznaczała, że Marianna nie mogła przebywać w Prusach dłużej niż 24 godziny naraz.
Król Prus zatwierdził rozwód dopiero 5 czerwca 1853 r. Według History of Royal Women winnym rozpadu małżeństwa uznano Albrechta. Karę poniosła jednak Marianna.
Dekret z 1849 r. kazał jej meldować się na policji przy każdym wjeździe do Prus i wyjeździe. Doszła kara infamii i odebranie wychowania dzieci, które przejęła królowa Elżbieta.
W czasie podróży z van Rossumem do Ziemi Świętej Marianna urodziła 30 października 1849 r. w Cefalù na Sycylii syna Johannesa Willema. Wychowywała go sama, co w jej sferze było skandalem.
Dlaczego pałac w Kamieńcu budowano aż 33 lata?
Bo budowę przerwał skandal rozwodowy, a po wznowieniu prac doszły jeszcze ogrody tarasowe i kolumna zwycięstwa. Kamień węgielny położono 15 października 1838 r. na Grodowym Wzgórzu, a prace ruszyły 20 kwietnia 1839 r.
Projekt przygotował Karl Friedrich Schinkel i było to ostatnie dzieło schorowanego architekta. Marianna odrzuciła jego pierwszą, renesansową koncepcję i wybrała ceglany neogotyk. Budową kierował uczeń Schinkla, Ferdinand Martius.
Stan surowy był gotowy w 1847 r. Potem prace stanęły z powodu rozwodu i Wiosny Ludów. Wznowiono je w 1853 r., a wykończenie Marianna powierzyła synowi Albrechtowi. W lipcu 1858 r. do Kamieńca przyjechał Peter Joseph Lenné, autor projektu ogrodów tarasowych, które urządzano do 1868 r.

Budowę zamknęło 8 maja 1872 r. odsłonięcie figury Nike na 11-metrowej kolumnie zwycięstwa. Pałac i park kosztowały 971 692 talary, które gmina przelicza dziś na równowartość 3 ton złota. To ponad 11 razy więcej, niż matka Marianny zapłaciła za całe dobra. Wnętrza urządzano jeszcze do 1902 r.
Pałac ma ponad 100 pomieszczeń, w tym kaplicę i dwie wielkie sale z freskami, oraz cztery narożne wieże po 33,6 m.
National Geographic Traveler powtarza opowieść, że Marianna nigdy nie zamieszkała w swoich apartamentach, bo wyrok pozwalał jej korzystać tylko z pokoi w wieży. Innego źródła na to nie znaleźliśmy, więc traktujemy ją jako legendę.
Jak zarządzać majątkiem, w którym wolno zostać najwyżej dobę?
Marianna kupiła Bílą Vodę w austriackiej części Śląska, tuż za granicą Prus, 12 km od Kamieńca, i stamtąd kierowała dobrami oraz spotykała się z dziećmi. Według polskiej Wikipedii zapłaciła za nią 175 000 talarów pruskich, a rok zakupu źródła podają różnie: 1853 albo 1854.
Skalę tego, czym zarządzała, dobrze widać w liczbach. W 1838 r. kupiła od spadkobierców rodu von Mutius klucz stroński i majątek rycerski Strachocin, czyli 8736 ha lasów w Masywie Śnieżnika i Górach Bialskich.
Na własny koszt zbudowała szosę o długości 55,29 km z Ząbkowic Śląskich na przełęcz Płoszczyna w Górach Bialskich. Prowadziła przez Kamieniec, Złoty Stok, Lądek-Zdrój, Stronie, Bolesławów i Nową Morawę. Do tego doszła sieć dróg gospodarczych i duktów leśnych.
Równolegle rozwijała przemysł. W 1843 r. koło Stójkowa ruszyły wysoki piec, fryszerka i szlifiernia. Jak podaje National Geographic, w 1855 r. kupiła wapienniki przy czeskiej granicy koło Błotnicy, bo jej budowy potrzebowały wapna.
W 1864 r. Franz Losky założył w Stroniu Śląskim hutę szkła Oranienhütte. Grunt kupił od Marianny, a ona dołożyła pieniądze. Po 1945 r. zakład działał jako Huta Szkła Kryształowego „Violetta”, zlikwidowana z końcem 2018 r.
Polska Wikipedia wylicza też kamieniołomy marmuru pod Stroniem (stąd odmiany „Biała Marianna” i „Zielona Marianna”), 3 nadleśnictwa, 26 leśniczówek, nowe nasadzenia i stawy pstrągowe.
| Inwestycja | Kiedy | Skala | Co z tego zostało |
|---|---|---|---|
| Pałac w Kamieńcu | 1838–1872 | 971 692 talary, ponad 100 pomieszczeń | Pomnik Historii od 2024 r. |
| Lasy klucza strońskiego | 1838 | 8736 ha | Majątek w rękach potomków do 1940 r. |
| Szosa na przełęcz Płoszczyna | Za życia Marianny, rok nieustalony | 55,29 km | Trasa przez Złoty Stok, Lądek-Zdrój i Stronie Śląskie |
| Letnisko w Międzygórzu | 1838 lub 1840 | Domy gościnne, gospoda, stawy pstrągowe | Przystanek na Szlaku Królewny Marianny Orańskiej |
| Schronisko na Śnieżniku | 1869 (hala), 1871 (szwajcarka) | 50 miejsc noclegowych | Schronisko PTTK od 1948 r. |
| Huta szkła Oranienhütte | 1864 | Udział finansowy Marianny | Jako „Violetta” działała do końca 2018 r. |
Naszym zdaniem najciekawsza w tym zestawieniu jest szosa. Pałac był wydatkiem na prestiż, a droga przez Złoty Stok, Lądek-Zdrój i Stronie prowadziła w okolice jej lasów, huty i kamieniołomów, więc mogła pracować na cały majątek.
Skąd wzięła się turystyka w Masywie Śnieżnika?
Pieniądze Marianny stoją za dwoma miejscami, które turyści znają do dziś: letniskiem w Międzygórzu i schroniskiem na Śnieżniku. Międzygórze było wtedy osadą drwali. Marianna kupiła je w 1838 albo w 1840 r. (źródła podają różne lata).
Powstały tam tyrolskie domy gościnne, gospoda i stawy pstrągowe. Przy wodospadzie Wilczki zbudowano tarasy i schody z mostkiem. Na Śnieżnik gości prowadzili przewodnicy, a kto nie chciał iść pieszo, mógł skorzystać z tragarzy i lektyki.
W 1869 r. Marianna przejęła halę pod szczytem. Sprowadzony Szwajcar zbudował tam tak zwaną szwajcarkę, czyli schronisko ukończone w 1871 r., z 50 miejscami noclegowymi i dużą jadalnią, a obok fermę krów. Od 1948 r. to schronisko PTTK, jedno z najstarszych na ziemiach polskich.
Poddani nazywali ją Dobrą Panią. Jej imię noszą Mariańskie Skały, Droga Marianny, Marianówka i Źródło Marianny, a pamięć o niej przetrwała pełną wymianę ludności po 1945 r. Po regionie prowadzi dziś polsko-czeski Szlak Królewny Marianny Orańskiej, a w 2026 r. ukazało się nowe wydanie powieści Sylwii Winnik „Dobra Pani”.
Pomolog Adrian Diel nazwał w 1818 r. na cześć Marianny gruszę „Prinzessin Marianne”, po polsku „Królewna Marianna”. W 1865 r. ogrodnik pałacowy C. Braun wyhodował w Kamieńcu jabłko „Książę Albrecht Pruski”, które dziś jest na Liście produktów tradycyjnych.
Jak skończyła się historia Marianny i van Rossuma?
Skończyła się w Erbach nad Renem. W 1855 r. Marianna kupiła tam zamek Reinhartshausen i dobudowała galerię na kolekcję ponad 600 obrazów, grafik i rzeźb, głównie z Rzymu.

Syn Marianny i van Rossuma zmarł na szkarlatynę 25 grudnia 1861 r., w wieku 12 lat. Jeszcze tego samego wieczoru (według History of Royal Women nazajutrz) Marianna ufundowała gminie Erbach grunt i 60 000 guldenów na pierwszy kościół ewangelicki w Rheingau. Johanneskirche poświęcono w 1865 r.
W kwietniu 1873 r. przekazała pałac w Kamieńcu i zarząd wszystkich dóbr śląsko-kłodzkich synowi Albrechtowi jako prezent na jego ślub z Marią Sachsen-Altenburg. Na weselu 9 kwietnia być nie mogła. Dzień później, w Wielki Czwartek, van Rossum zmarł na gruźlicę. Pastor nie zgodził się na pochówek w krypcie obok syna, więc spoczął na publicznym cmentarzu w Erbach.
Niemiecka i angielska Wikipedia nazywają ją mądrą przedsiębiorczynią, która pomnożyła spadek i uczyniła swoich potomków najbogatszą gałęzią Hohenzollernów. Oba hasła opierają się na jednym źródle, ale pałac w Kamieńcu rzeczywiście został w rodzinie do 1945 r.
Marianna zmarła w Reinhartshausen 29 maja 1883 r., 20 dni po 73. urodzinach. Zgodnie z decyzją z 1876 r. pochowano ją w prostej dębowej trumnie obok van Rossuma. Jego nazwiska na płycie jednak nie ma. Bratanek zawiadomił o śmierci „wdowy po księciu Albrechcie Pruskim”, jakby rozwodu sprzed 34 lat nie było.

- 9 maja 1810Narodziny w Berlinie, w rodzinie Oranje na wygnaniu.
- 14 września 1830Ślub z Albrechtem Pruskim w Hadze.
- 15 października 1838Kamień węgielny pod pałac w Kamieńcu; w tym samym roku zakup 8736 ha lasów.
- 1849Rozwód w Berlinie, narodziny syna i dekret o banicji.
- 8 maja 1872Figura Nike na kolumnie zwycięstwa kończy budowę.
- 29 maja 1883Śmierć w Reinhartshausen.
- Luty 1946Żołnierze radzieccy podpalają pałac.
- 31 lipca 2012Gmina przejmuje pałac po sporze o dzierżawę.
- 6 marca 2024Rozporządzenie o Pomniku Historii.
- 13 kwietnia 202640,2 mln zł z UE na kolejny etap odbudowy.
Co stało się z pałacem po 1945 r.?
Pałac został ograbiony i spalony, a przez kolejne dekady niszczał. W czasie wojny Niemcy urządzili w pałacu składnicę dzieł sztuki, m.in. ze zbiorów wrocławskich. Armia Czerwona zajęła Kamieniec 8–9 maja 1945 r. i kontrolowała składnicę do lutego 1946 r. Ile wywieziono, nie wiadomo: administrator pałacu mówił o 17 wagonach wyposażenia, National Geographic Traveler pisze o 15, a premier Mateusz Morawiecki w 2020 r. o kilkudziesięciu.
W lutym 1946 r. wycofujący się żołnierze radzieccy podpalili pałac. Pożar trwał kilka dni i strawił dach oraz górne piętro. Marmury z wnętrz trafiły w latach 50. do Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie.
W 1984 r. (strona gminy podaje 1986 r.) pałac wziął w 40-letnią dzierżawę Włodzimierz Sobiech z Poznania, który remontował go aż do swojej śmierci w sierpniu 2010 r.
Jak gmina odbudowuje pałac od 2012 r.?
Etapami, za pieniądze z kilku programów krajowych i unijnych. Gmina pałacu nie kupowała, bo była jego właścicielem. Po sporach sądowych o rozwiązanie dzierżawy w latach 2010–2012 przejęła pałac i park 31 lipca 2012 r. i oceniła stan budynku jako katastrofalny.
Pierwszych turystów wpuszczono już w maju 2013 r., niecały rok po przejęciu, na parter skrzydła południowego. Oprowadzała ich przeszkolona miejscowa młodzież. Uroczyste udostępnienie odbyło się 20 września 2014 r. Pałacem zarządza Gminne Centrum Kultury.
Równolegle trwały kolejne prace, od sklepień sali balowej w 2013 r. po nowy dach w 2020 r. Projekt z RPO Dolnego Śląska był wart 6 951 695,41 zł, z czego 4 724 658,44 zł dała UE (Mapa Dotacji UE). Z tej puli odbudowano m.in. mauzoleum Hohenzollernów, otwarte 13 października 2018 r. z multimedialną ekspozycją i hologramem księcia Albrechta.
Najlepiej skalę tych prac pokazują okna. Jak podaje Murator, powołując się na administratora pałacu, każde z 44 okien parteru kosztowało 44 tys. zł, składa się ze 131 elementów i ma szkło grubości 2 cm z argonem (Murator). Wykonawcę znaleziono dopiero w Lublinie, a jedyne ustępstwo konserwatora to rama z drewna meranti zamiast dębu.
W marcu 2024 r. zespół w Kamieńcu Ząbkowickim, razem z dawnym opactwem cystersów, został Pomnikiem Historii. Polska miała wtedy 129 takich obiektów.
Ruch rósł niemal co roku: z 17 631 zwiedzających w 2014 r. do 46 462 w 2019 r. W pandemicznym 2020 r. spadł do 38 641, a potem skoczył do 65 931 w 2021 r. i 73 057 w 2022 r., czyli ponad czterokrotnie względem 2014 r. (statystyki GCK w opracowaniu M. Czerńca). Nowszych danych nie znaleźliśmy.

Na co pójdzie 40,2 mln zł z programu FEnIKS?
Na udostępnienie zniszczonych i dziś niedostępnych części pałacu, w tym na windy, sale immersyjne, kawiarnię na drugim piętrze i platformę widokową na dachu. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wręczyło 13 kwietnia 2026 r. decyzje w trzecim naborze programu FEnIKS 2021–2027 (MKiDN).
Nowy projekt kosztuje 62 278 422,32 zł, a dofinansowanie z UE wynosi 40 211 181,53 zł. Według naszego przeliczenia to prawie dziewięć razy więcej niż cały projekt z RPO (6,95 mln zł).
Zakres, skonsultowany z mieszkańcami w lipcu 2025 r., obejmuje też fotowoltaikę i odbudowę czterech klatek schodowych. Ten projekt raczej nie zamknie rewitalizacji: w 2023 r. burmistrz szacował, że potrzeba na nią jeszcze ok. 200 mln zł, a jako orientacyjny termin końca prac podawał 2030 r. Naszym zdaniem to podobieństwo do budowy Marianny: tamta też szła etapami, z przerwami, tyle że dziś tempo wyznaczają kolejne dotacje.
Jak zwiedzić pałac Marianny?
Pałac zwiedzisz tylko z przewodnikiem, od wtorku do niedzieli w godz. 10:00–17:00, z ostatnim wejściem o 16:00. W poniedziałki jest zamknięty, a tarasy i kawiarnia działają w godz. 9:30–17:30.
Od listopada do marca mauzoleum i kasa w Czerwonym Kościółku są zamknięte. Bilety kupisz wtedy w kasie pałacowej albo w kawiarni od 9:30, a do wyboru masz bilet na tarasy z pałacem za 55 zł (ulgowy 50 zł). W sezonie bilet na tarasy, pałac i mauzoleum kosztuje 65 zł (ulgowy 60 zł). Sam wstęp na ogrody tarasowe kosztuje 25 zł, a dzieci do 5 lat wchodzą bezpłatnie. Adres: ul. Zamkowa, 57-230 Kamieniec Ząbkowicki.
Jeśli chcesz pójść śladem Marianny dalej, w góry prowadzi Szlak Królewny Marianny Orańskiej, a w Lądku-Zdroju przed kościołem ewangelickim stoi jej pomnik.
Czego ta historia może nauczyć Cię o prowadzeniu firmy?
Przede wszystkim tego, że majątek może pracować bez właściciela na miejscu. Z historii Marianny i odbudowy jej pałacu wyciągamy pięć wniosków dla Twojej firmy, ale najpierw krótki test.
Czy zarządzasz jak Marianna?
- Twoja firma działa normalnie, gdy przez tydzień nie ma Cię na miejscu.
- Wiesz, która inwestycja podnosi wartość wszystkich pozostałych.
- Wiesz, kto dostarczy Ci najważniejszy surowiec, jeśli obecny dostawca zawiedzie.
- Masz na piśmie, kto i kiedy przejmie zarząd firmy.
Mniej niż trzy razy „tak”? Zacznij od pierwszego punktu. Mariannę zmusił do tego dekret z 1849 r. Ty możesz to zrobić bez przymusu.
- Zbuduj firmę, która działa bez Ciebie na miejscu. Marianna kupiła Bílą Vodę tuż za granicą Prus, wznowiła budowę pałacu w 1853 r. i jego wykończenie powierzyła synowi Albrechtowi. Sprawdź, co w Twojej firmie staje, gdy wyjeżdżasz na tydzień, i komu możesz powierzyć te decyzje na stałe.
- Inwestuj w to, co podnosi wartość reszty majątku. Szosa o długości 55,29 km prowadziła z Ząbkowic przez Lądek-Zdrój i Stronie w okolice jej lasów, huty i kamieniołomów. W firmie taką drogą bywa wspólny system zamówień albo jedna strona, przez którą klient trafia do wszystkich usług. Zanim dołożysz kolejny produkt, sprawdź, czy coś łączy te, które już masz.
- Zabezpiecz to, bez czego staje praca. Jak podaje National Geographic, Marianna kupiła wapienniki, bo jej budowy potrzebowały wapna. Jeśli jeden dostawca decyduje o Twoich terminach, zadbaj o drugie źródło albo umowę na lata.
- Przekaż zarząd z wyprzedzeniem. Dziesięć lat przed śmiercią oddała synowi pałac i zarząd dóbr. Albrecht nie przejmował ich w ciemno, bo wcześniej to jemu powierzyła wykończenie pałacu. Daj następcy prowadzić jeden projekt, zanim dostanie całą firmę.
- Pokaż efekt, zanim skończysz remont. Gmina przejęła pałac w lipcu 2012 r., a w maju 2013 r. wpuściła turystów na parter skrzydła południowego. Od 2014 do 2022 r. liczba zwiedzających wzrosła ponad czterokrotnie, choć odbudowa wciąż trwa. Jeśli Twój projekt potrwa latami, poszukaj części, którą możesz pokazać klientom od razu.
Podsumowanie
- Marianna Orańska po rozwodzie wiosną 1849 r. nie mogła przebywać w Prusach dłużej niż 24 godziny naraz, a mimo to zarządzała dobrami z Bílej Vody, tuż za granicą Prus, 12 km od Kamieńca.
- Zostawiła na Śląsku pałac budowany 33 lata za 971 692 talary, 55,29 km szosy, letnisko w Międzygórzu i schronisko na Śnieżniku.
- Gmina odbudowuje pałac od 2012 r. W 2026 r. projekt dostał 40,2 mln zł z UE, a liczba zwiedzających wzrosła w latach 2014–2022 ponad czterokrotnie.
Źródła
- pl.wikipedia.org, Marianna Orańska
- en.wikipedia.org, Princess Marianne of the Netherlands
- de.wikipedia.org, Marianne von Oranien-Nassau
- nl.wikipedia.org, Marianne van Oranje-Nassau
- de.wikipedia.org, Johannes van Rossum
- de.wikipedia.org, Schloss Reinhartshausen
- historyofroyalwomen.com, biografia Marianny, część o kryzysie małżeństwa
- historyofroyalwomen.com, biografia Marianny, część o rozwodzie i życiu po rozwodzie
- historyofroyalwomen.com, biografia Marianny, część piąta
- national-geographic.pl, profil Marianny Orańskiej (8.08.2026)
- national-geographic.pl, National Geographic Traveler, „Pałac niezgody”
- pl.wikipedia.org, Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim
- palacmarianny.com.pl, historia pałacu
- palacmarianny.com.pl, godziny otwarcia i ceny biletów
- dbc.wroc.pl, M. Czerniec, A. Organiściak, Rewitalizacja pałacu kamienieckiego (2023)
- muratordom.pl, o oknach pałacu
- mapadotacji.gov.pl, projekt z RPO Dolnego Śląska
- gov.pl, wyniki III naboru FEnIKS (13.04.2026)
- gov.pl, lista projektów z dofinansowaniem FEnIKS
- samorzad.gov.pl, konsultacje społeczne projektu (VII 2025)
- wroclaw.pl, o Pomniku Historii
- wroclaw.pl, taras widokowy w pałacu Marianny (2024)
- dzieje.pl, PAP o wizycie premiera w pałacu (8.02.2020)
- pl.wikipedia.org, Schronisko PTTK „Na Śnieżniku”
- pl.wikipedia.org, Huta Szkła Kryształowego „Violetta”
- pl.wikipedia.org, Klucz stroński
- miedzygorze.com.pl, historia Międzygórza
- taniaksiazka.pl, Sylwia Winnik, „Dobra Pani”
Zdjęcie główne: portret Marianny Orańskiej, Jan Philip Koelman, 1846, domena publiczna; tło: pałac w Kamieńcu Ząbkowickim, fot. Jacek Halicki, CC BY 3.0, Wikimedia Commons; zmienione (fotomontaż redakcji).
Stan na: 18.11.2026. Godziny i ceny biletów mogą się zmienić, sprawdź je przed wizytą na stronie pałacu.





