czwartek, 19 listopada 2026
Rynki dane: TradingView
Wektor Biznesu · Kultura · 8 min czytania

„Tetris”: thriller o jednym słowie w umowie

Pościgi i KGB film dopisał. Prawdziwa była walka o licencje, w której o wszystkim przesądziła definicja komputera.

Najważniejsza scena w historii Tetrisa nie rozegrała się w samochodzie uciekającym przed KGB, tylko przy stole w moskiewskim biurze, gdzie trzeba było ustalić, co właściwie znaczy słowo „komputer”. Film Jona S. Bairda z Taronem Egertonem robi z tej historii szpiegowski thriller. Wracamy do niego, bo pod pościgami kryje się lekcja, którą każda firma kupująca prawa do czegokolwiek powinna znać na pamięć: licencja jest warta tyle, ile cały łańcuch, z którego pochodzi.

Biuro nocą w 1989 roku: faks drukuje długi zwój papieru, kartony pod ścianą, lampka i popielniczka
Ilustracja: AI, inspirowana tematem filmu. To nie jest kadr z filmu.

Film w pigułce

  • Tytuł: „Tetris”, Wielka Brytania i USA 2023, 118 minut. Pokaz premierowy na festiwalu SXSW 15 marca 2023 r., w serwisie Apple TV+ od 31 marca 2023 r.
  • Twórcy: reżyseria Jon S. Baird, scenariusz Noah Pink. To scenariusz oryginalny, nie adaptacja książki. Producentami wykonawczymi są też prawdziwi bohaterowie, Henk Rogers i Aleksiej Pażytnow.
  • Obsada: Henka Rogersa gra Taron Egerton, Pażytnowa Nikita Efremov, Roberta Steina Toby Jones, a Roberta i Kevina Maxwellów Roger Allam i Anthony Boyle. Tłumaczkę Saszę zagrała Sofia Lebedeva.
  • Oceny: 81 proc. pozytywnych recenzji w Rotten Tomatoes (188 tekstów), 61 na 100 w Metacritic.
  • Gdzie obejrzeć: według serwisu JustWatch (10.11.2026) w abonamencie Apple TV, także przez kanał Apple TV w Amazon Prime Video. Wypożyczenie kosztuje 9,99 zł, zakup 39,99 zł.

Wyścig o grę, której nikt nie posiadał

Jest rok 1988. Henk Rogers (Taron Egerton), urodzony w Holandii wydawca gier, który prowadzi małą firmę w Tokio, trafia na targach w Las Vegas na grę ze Związku Radzieckiego. Spadające klocki wciągają go tak, że wraca do stoiska kilka razy. Kupuje prawa do wydania Tetrisa w Japonii, pod zastaw ziemi teściów pożycza na produkcję, wypuszcza grę na konsolę Nintendo i dopiero wtedy odkrywa, że ludzie, od których kupił prawa, sami ich nie mieli.

Żeby ratować interes, leci do Moskwy. Tam poznaje autora gry, programistę Aleksieja Pażytnowa (Nikita Efremov), i trafia do państwowej centrali Elorg, która jako jedyna może sprzedawać radzieckie oprogramowanie za granicę. W tym samym czasie w mieście są jego konkurenci: pośrednik Robert Stein (Toby Jones) i Kevin Maxwell (Anthony Boyle), syn brytyjskiego magnata prasowego. Każdy chce tego samego, a stawką są prawa do gry na nowe urządzenie Nintendo, przenośną konsolę Game Boy.

Oficjalny zwiastun filmu, po angielsku. Źródło: kanał Apple TV w YouTube.

Thriller zbudowany z klocków

Baird opowiada to jak kino szpiegowskie z przymrużeniem oka. Pierwsza połowa pędzi na narracji Egertona zza kadru, druga przenosi się do szarej Moskwy pełnej podsłuchów. Między scenami pojawiają się wstawki animowane w stylu ośmiobitowych gier, a w finale pościg samochodowy miejscami zamienia się w grafikę z automatu. Radziecką stolicę zagrały zresztą szkockie miasta, Glasgow i Aberdeen.

Ciekawostka

Podsłuchy w filmowej Moskwie nie są wymysłem scenarzysty. Rogers wspominał w „Guardianie”, że na poufne rozmowy wychodził z Pażytnowem do parku.

Polscy recenzenci ocenili to podobnie, choć z innymi akcentami. Spider’s Web chwalił lekkie kino szpiegowskie, które trzyma w napięciu do końca. Piotr Kamiński z PPE.pl uznał pierwszą połowę za chaotyczną i radził, by nie pisać na podstawie filmu szkolnego wypracowania. Android.com.pl docenił tempo i Egertona, ale zarzucał filmowi kreskówkowy obraz ZSRR.

Naszym zdaniem Egerton niesie ten film na swoich barkach. Gra człowieka, który ma w sobie więcej uporu niż rozsądku, i robi to z takim urokiem, że kibicujesz mu nawet wtedy, gdy stawia na szali majątek teściów. Słabiej wypada wszystko, co ma straszyć. Agenci w czarnych płaszczach i dygnitarz partyjny jak z komiksu odbierają historii to, co w niej najciekawsze: że o losie najpopularniejszej gry świata zdecydowały umowy, faksy i jedna definicja.

O losie najpopularniejszej gry świata zdecydowały umowy, faksy i jedna definicja.

Ile w tym prawdy

Rdzeń historii się zgadza. Pażytnow napisał Tetrisa w 1984 r., pracując w centrum obliczeniowym Akademii Nauk ZSRR, na komputerze Elektronika 60. Gra rozeszła się na dyskietkach po kraju, a potem dotarła na Węgry.

Tam zobaczył ją Robert Stein, właściciel firmy Andromeda Software, który pośredniczył w sprzedaży węgierskich programów do Wielkiej Brytanii. Uznał niezobowiązującą odpowiedź z Moskwy za zgodę i sprzedał prawa dalej, firmom Roberta Maxwella: brytyjskiemu Mirrorsoft i amerykańskiemu Spectrum HoloByte. Gra trafiła do sklepów, zanim Stein w ogóle miał umowę z Rosjanami.

Robert Maxwell w słuchawkach do tłumaczenia za stołem konferencyjnym z tabliczką ze swoim nazwiskiem, 1989 r.
Robert Maxwell na konferencji w Amsterdamie 11 kwietnia 1989 r., kilka tygodni po tym, jak prawa do Tetrisa na konsole trafiły do Nintendo. Fot. Anefo / Nationaal Archief, Wikimedia Commons, CC0

Tę podpisał z Elorgiem dopiero wiosną 1988 r. Dotyczyła gry na komputery. Wprost wyłączała automaty do gier i urządzenia przenośne, a o konsolach nie mówiła nic, więc Stein uznał, że konsola to też komputer. Według magazynu „Time” umowa wyłączała ponadto nośniki, o których strony jeszcze nie śniły. Tymczasem firmy Maxwella rozdawały dalsze licencje, między innymi spółce Tengen należącej do Atari i, w Japonii, Rogersowi.

W lutym 1989 r. Rogers rzeczywiście poleciał do Moskwy na wizie turystycznej i wszedł do Elorgu bez zaproszenia, choć tłumaczka ostrzegała, że nie wolno mu tam prowadzić interesów. Kiedy pokazał kartridż ze swoją wersją gry, w Elorgu odkryto, że ktoś sprzedaje Tetrisa na konsole bez ich wiedzy i bez płacenia.

W tym samym czasie Stein podpisał poprawioną umowę, w której komputer zdefiniowano jako urządzenie z procesorem, monitorem, stacją dysków, klawiaturą i systemem operacyjnym. Konsola do tej definicji nie pasowała. W marcu 1989 r. prawa do konsol i urządzeń przenośnych dostało Nintendo.

Atari nie odpuściło i w maju wypuściło własną wersję na konsolę NES. Sprawa trafiła do sądu federalnego w Kalifornii. Sędzia Fern Smith w czerwcu 1989 r. nakazała wstrzymać sprzedaż, a 13 listopada 1989 r. rozstrzygnęła spór na korzyść Nintendo bez pełnego procesu.

Uznała, że skoro Mirrorsoft i Spectrum HoloByte nigdy nie miały praw do konsol, nie mogły ich nikomu przekazać. Tetris na Game Boya sprzedał się potem w ponad 35 mln egzemplarzy.

  1. 1984Pażytnow pisze Tetrisa w centrum obliczeniowym Akademii Nauk ZSRR.
  2. Wiosna 1988Stein podpisuje z Elorgiem umowę na gry komputerowe.
  3. Luty 1989Rogers bez zaproszenia wchodzi do Elorgu.
  4. Marzec 1989Prawa do konsol i urządzeń przenośnych dostaje Nintendo.
  5. 13 listopada 1989Sąd w Kalifornii rozstrzyga spór z Atari na korzyść Nintendo.

Teraz to, co film dopisał. Pobicia Rogersa i kradzieży jego dżinsów nie było. Finałowego pościgu na lotnisko też nie, jak ustaliło „USA Today” w rozmowie z bohaterami. Rogers nazwał całość hollywoodzkim scenariuszem, w którym półtora roku zmieszczono w dwóch godzinach.

Nie znaleźliśmy w relacjach z negocjacji śladu partyjnego dygnitarza, który wysyła za bohaterami KGB, a tłumaczka jako wysoko postawiona agentka to przesada. Prawdziwe były za to podsłuchy, o których piszemy w ramce wyżej.

Sporna jest rola Michaiła Gorbaczowa. W filmie Maxwellowie z nim rozmawiają, a według Rogersa planowane spotkanie nie doszło do skutku.

35 mlnegzemplarzy Tetrisa na Game Boya
25 centówod kartridża zaproponował Elorgowi Rogers
1996Rogers i Pażytnow zakładają The Tetris Company

Prawdziwe jest też zakończenie. Pażytnow przez lata nie zarabiał na swojej grze, bo należała do państwa. W 1991 r. z pomocą Rogersa wyjechał z rodziną do USA, a w 1996 r. obaj założyli The Tetris Company. Robert Maxwell zginął w 1991 r., wypadając ze swojego jachtu.

Aleksiej Pażytnow, siwy mężczyzna z brodą, uśmiecha się za stołem panelu na tle niebieskiej kotary
Aleksiej Pażytnow na konferencji twórców gier GDC w San Francisco w marcu 2024 r. Fot. Official GDC / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Polski ślad: pola eksploatacji

Spór o to, czy konsola jest komputerem, toczył się w USA i ZSRR, ale polski czytelnik zna jego mechanizm z własnej ustawy o prawie autorskim. Jej art. 41 ust. 2 mówi, że umowa o przeniesienie praw albo licencja obejmuje pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione, a ust. 4 dodaje, że umowa może dotyczyć tylko pól znanych w chwili jej zawarcia. Według art. 67 ust. 3 licencjobiorca nie może dać dalej licencji innej osobie, jeśli umowa tego nie przewiduje. Licencja wyłączna wymaga z kolei formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 67 ust. 5).

W umowach liczą się definicje, a nie deklaracje.

Nie twierdzimy, że polski sąd rozstrzygnąłby sprawę Tetrisa tak samo jak amerykański. Pokazujemy tylko, że pytania, na których potknęli się Stein i Maxwell, polska ustawa stawia wprost.

Co z tego dla Ciebie

  1. Sprawdź, czy sprzedający ma to, co sprzedaje. Stein sprzedał prawa, zanim je zdobył, a Atari kupiło je od firm, które ich nie miały. Sąd uznał, że z niczego nie da się przekazać czegoś. Kupując licencję na oprogramowanie, zdjęcia, markę albo technologię, poproś o dokumenty aż do źródła praw, a nie tylko o umowę z ostatnim ogniwem.
  2. Jedno słowo bez definicji może kosztować cały rynek. „Komputer” wydawał się oczywisty, dopóki ktoś nie zarobił na konsolach. Jeśli w umowie piszesz o kanale sprzedaży, urządzeniu albo terytorium, zapytaj siebie, jak to słowo przeczyta druga strona, gdy pojawią się duże pieniądze.
  3. Nie inwestuj w produkcję, zanim nie masz pewności co do praw. Rogers pożyczył na kartridże pod zastaw ziemi teściów, a dopiero w Moskwie usłyszał, że jego licencja nic nie jest warta. Uratował go upór i szczęście. Ty możesz zacząć od tańszego kroku: od sprawdzenia umów, zanim zamówisz pierwszy nakład.
  4. Wiedz, kto po drugiej stronie w ogóle może podpisać umowę. Autor gry nie mógł sprzedać jej za granicę, mogła to zrobić tylko państwowa centrala Elorg. Przy kontrahencie z innego kraju i innego systemu prawnego najpierw ustal, kto go reprezentuje i jakie prawo obowiązuje umowę. To pytanie do prawnika, nie do intuicji.
  5. Uczciwy udział buduje dłuższe relacje niż duża zaliczka. Rogers wspominał w „Guardianie”, że zamiast wysokiej kwoty z góry zaproponował Elorgowi 25 centów od każdego kartridża. Z Pażytnowem po 1993 r. umawiał się na uścisk dłoni i pracują razem od ponad trzydziestu lat.

Werdykt

„Tetris” to sprawnie zrobiona rozrywka, która dodaje KGB tam, gdzie wystarczyłby dobry prawnik. Szkoda, bo prawdziwa historia jest bardziej zaskakująca niż pościgi: wygrał ten, kto zrozumiał, że w umowach liczą się definicje, a nie deklaracje. Obejrzyj film dla Egertona i dla klimatu końca lat 80., a potem przeczytaj, co wydarzyło się naprawdę. Lekcja dla firmy jest tu wyjątkowo konkretna.

Plansza recenzji: Tetris, reż. Jon S. Baird, Wielka Brytania i USA 2023, 118 minut. Kino 7 na 10, lekcja dla firmy 9 na 10
Nasza ocena w skali od 1 do 10. W tle nasza ilustracja (AI).

Kino: 7/10. Lekcja dla firmy: 9/10.

Źródła

  1. apple.com, komunikat Apple TV+ o filmie i twórcach (16.02.2023)
  2. theguardian.com, rozmowa z Henkiem Rogersem i Aleksiejem Pażytnowem (30.03.2023)
  3. time.com, prawdziwa historia praw do Tetrisa
  4. USA Today (przedruk w Yahoo), co w filmie jest prawdą, a co fikcją
  5. rollingstone.com, wywiad z Rogersem i Pażytnowem
  6. filfre.net, Jimmy Maher o procesie Nintendo z Atari i nowej definicji komputera
  7. gamedeveloper.com, prawnik Jas Purewal o sporze o Tetrisa
  8. en.wikipedia.org, historia gry i sprzedaż wersji na Game Boya
  9. Dz.U. 2025 poz. 24, ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jednolity
  10. spidersweb.pl, ppe.pl i android.com.pl, polskie recenzje
  11. rottentomatoes.com i metacritic.com, oceny krytyków
  12. justwatch.com, dostępność filmu w serwisach w Polsce

Stan na: 10.11.2026. Dostępność filmu w serwisach może się zmienić. Tekst nie jest poradą prawną. Zdjęcie główne: ilustracja AI, to nie jest kadr z filmu.

O autorze

Emil Sadowy

RedaktorProducent podcastuRealizacja obrazu i dźwięku

Redaktor Wektora Biznesu i producent podcastu, w którym przedsiębiorcy opowiadają, jak naprawdę wygląda prowadzenie firmy. Odpowiada też za realizację obrazu i dźwięku, więc każdą rozmowę zna od kamery, mikrofonu i montażu. W tekstach szuka tego samego co w podcaście: konkretu, liczb i historii, z których da się coś wyciągnąć dla własnej firmy.