„Tetris”: thriller o jednym słowie w umowie
Pościgi i KGB film dopisał. Prawdziwa była walka o licencje, w której o wszystkim przesądziła definicja komputera.
Najważniejsza scena w historii Tetrisa nie rozegrała się w samochodzie uciekającym przed KGB, tylko przy stole w moskiewskim biurze, gdzie trzeba było ustalić, co właściwie znaczy słowo „komputer”. Film Jona S. Bairda z Taronem Egertonem robi z tej historii szpiegowski thriller. Wracamy do niego, bo pod pościgami kryje się lekcja, którą każda firma kupująca prawa do czegokolwiek powinna znać na pamięć: licencja jest warta tyle, ile cały łańcuch, z którego pochodzi.
Film w pigułce
- Tytuł: „Tetris”, Wielka Brytania i USA 2023, 118 minut. Pokaz premierowy na festiwalu SXSW 15 marca 2023 r., w serwisie Apple TV+ od 31 marca 2023 r.
- Twórcy: reżyseria Jon S. Baird, scenariusz Noah Pink. To scenariusz oryginalny, nie adaptacja książki. Producentami wykonawczymi są też prawdziwi bohaterowie, Henk Rogers i Aleksiej Pażytnow.
- Obsada: Henka Rogersa gra Taron Egerton, Pażytnowa Nikita Efremov, Roberta Steina Toby Jones, a Roberta i Kevina Maxwellów Roger Allam i Anthony Boyle. Tłumaczkę Saszę zagrała Sofia Lebedeva.
- Oceny: 81 proc. pozytywnych recenzji w Rotten Tomatoes (188 tekstów), 61 na 100 w Metacritic.
- Gdzie obejrzeć: według serwisu JustWatch (10.11.2026) w abonamencie Apple TV, także przez kanał Apple TV w Amazon Prime Video. Wypożyczenie kosztuje 9,99 zł, zakup 39,99 zł.
Wyścig o grę, której nikt nie posiadał
Jest rok 1988. Henk Rogers (Taron Egerton), urodzony w Holandii wydawca gier, który prowadzi małą firmę w Tokio, trafia na targach w Las Vegas na grę ze Związku Radzieckiego. Spadające klocki wciągają go tak, że wraca do stoiska kilka razy. Kupuje prawa do wydania Tetrisa w Japonii, pod zastaw ziemi teściów pożycza na produkcję, wypuszcza grę na konsolę Nintendo i dopiero wtedy odkrywa, że ludzie, od których kupił prawa, sami ich nie mieli.
Żeby ratować interes, leci do Moskwy. Tam poznaje autora gry, programistę Aleksieja Pażytnowa (Nikita Efremov), i trafia do państwowej centrali Elorg, która jako jedyna może sprzedawać radzieckie oprogramowanie za granicę. W tym samym czasie w mieście są jego konkurenci: pośrednik Robert Stein (Toby Jones) i Kevin Maxwell (Anthony Boyle), syn brytyjskiego magnata prasowego. Każdy chce tego samego, a stawką są prawa do gry na nowe urządzenie Nintendo, przenośną konsolę Game Boy.
Thriller zbudowany z klocków
Baird opowiada to jak kino szpiegowskie z przymrużeniem oka. Pierwsza połowa pędzi na narracji Egertona zza kadru, druga przenosi się do szarej Moskwy pełnej podsłuchów. Między scenami pojawiają się wstawki animowane w stylu ośmiobitowych gier, a w finale pościg samochodowy miejscami zamienia się w grafikę z automatu. Radziecką stolicę zagrały zresztą szkockie miasta, Glasgow i Aberdeen.
Podsłuchy w filmowej Moskwie nie są wymysłem scenarzysty. Rogers wspominał w „Guardianie”, że na poufne rozmowy wychodził z Pażytnowem do parku.
Polscy recenzenci ocenili to podobnie, choć z innymi akcentami. Spider’s Web chwalił lekkie kino szpiegowskie, które trzyma w napięciu do końca. Piotr Kamiński z PPE.pl uznał pierwszą połowę za chaotyczną i radził, by nie pisać na podstawie filmu szkolnego wypracowania. Android.com.pl docenił tempo i Egertona, ale zarzucał filmowi kreskówkowy obraz ZSRR.
Naszym zdaniem Egerton niesie ten film na swoich barkach. Gra człowieka, który ma w sobie więcej uporu niż rozsądku, i robi to z takim urokiem, że kibicujesz mu nawet wtedy, gdy stawia na szali majątek teściów. Słabiej wypada wszystko, co ma straszyć. Agenci w czarnych płaszczach i dygnitarz partyjny jak z komiksu odbierają historii to, co w niej najciekawsze: że o losie najpopularniejszej gry świata zdecydowały umowy, faksy i jedna definicja.
Ile w tym prawdy
Rdzeń historii się zgadza. Pażytnow napisał Tetrisa w 1984 r., pracując w centrum obliczeniowym Akademii Nauk ZSRR, na komputerze Elektronika 60. Gra rozeszła się na dyskietkach po kraju, a potem dotarła na Węgry.
Tam zobaczył ją Robert Stein, właściciel firmy Andromeda Software, który pośredniczył w sprzedaży węgierskich programów do Wielkiej Brytanii. Uznał niezobowiązującą odpowiedź z Moskwy za zgodę i sprzedał prawa dalej, firmom Roberta Maxwella: brytyjskiemu Mirrorsoft i amerykańskiemu Spectrum HoloByte. Gra trafiła do sklepów, zanim Stein w ogóle miał umowę z Rosjanami.

Tę podpisał z Elorgiem dopiero wiosną 1988 r. Dotyczyła gry na komputery. Wprost wyłączała automaty do gier i urządzenia przenośne, a o konsolach nie mówiła nic, więc Stein uznał, że konsola to też komputer. Według magazynu „Time” umowa wyłączała ponadto nośniki, o których strony jeszcze nie śniły. Tymczasem firmy Maxwella rozdawały dalsze licencje, między innymi spółce Tengen należącej do Atari i, w Japonii, Rogersowi.
W lutym 1989 r. Rogers rzeczywiście poleciał do Moskwy na wizie turystycznej i wszedł do Elorgu bez zaproszenia, choć tłumaczka ostrzegała, że nie wolno mu tam prowadzić interesów. Kiedy pokazał kartridż ze swoją wersją gry, w Elorgu odkryto, że ktoś sprzedaje Tetrisa na konsole bez ich wiedzy i bez płacenia.
W tym samym czasie Stein podpisał poprawioną umowę, w której komputer zdefiniowano jako urządzenie z procesorem, monitorem, stacją dysków, klawiaturą i systemem operacyjnym. Konsola do tej definicji nie pasowała. W marcu 1989 r. prawa do konsol i urządzeń przenośnych dostało Nintendo.
Atari nie odpuściło i w maju wypuściło własną wersję na konsolę NES. Sprawa trafiła do sądu federalnego w Kalifornii. Sędzia Fern Smith w czerwcu 1989 r. nakazała wstrzymać sprzedaż, a 13 listopada 1989 r. rozstrzygnęła spór na korzyść Nintendo bez pełnego procesu.
Uznała, że skoro Mirrorsoft i Spectrum HoloByte nigdy nie miały praw do konsol, nie mogły ich nikomu przekazać. Tetris na Game Boya sprzedał się potem w ponad 35 mln egzemplarzy.
- 1984Pażytnow pisze Tetrisa w centrum obliczeniowym Akademii Nauk ZSRR.
- Wiosna 1988Stein podpisuje z Elorgiem umowę na gry komputerowe.
- Luty 1989Rogers bez zaproszenia wchodzi do Elorgu.
- Marzec 1989Prawa do konsol i urządzeń przenośnych dostaje Nintendo.
- 13 listopada 1989Sąd w Kalifornii rozstrzyga spór z Atari na korzyść Nintendo.
Teraz to, co film dopisał. Pobicia Rogersa i kradzieży jego dżinsów nie było. Finałowego pościgu na lotnisko też nie, jak ustaliło „USA Today” w rozmowie z bohaterami. Rogers nazwał całość hollywoodzkim scenariuszem, w którym półtora roku zmieszczono w dwóch godzinach.
Nie znaleźliśmy w relacjach z negocjacji śladu partyjnego dygnitarza, który wysyła za bohaterami KGB, a tłumaczka jako wysoko postawiona agentka to przesada. Prawdziwe były za to podsłuchy, o których piszemy w ramce wyżej.
Sporna jest rola Michaiła Gorbaczowa. W filmie Maxwellowie z nim rozmawiają, a według Rogersa planowane spotkanie nie doszło do skutku.
Prawdziwe jest też zakończenie. Pażytnow przez lata nie zarabiał na swojej grze, bo należała do państwa. W 1991 r. z pomocą Rogersa wyjechał z rodziną do USA, a w 1996 r. obaj założyli The Tetris Company. Robert Maxwell zginął w 1991 r., wypadając ze swojego jachtu.

Polski ślad: pola eksploatacji
Spór o to, czy konsola jest komputerem, toczył się w USA i ZSRR, ale polski czytelnik zna jego mechanizm z własnej ustawy o prawie autorskim. Jej art. 41 ust. 2 mówi, że umowa o przeniesienie praw albo licencja obejmuje pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione, a ust. 4 dodaje, że umowa może dotyczyć tylko pól znanych w chwili jej zawarcia. Według art. 67 ust. 3 licencjobiorca nie może dać dalej licencji innej osobie, jeśli umowa tego nie przewiduje. Licencja wyłączna wymaga z kolei formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 67 ust. 5).
Nie twierdzimy, że polski sąd rozstrzygnąłby sprawę Tetrisa tak samo jak amerykański. Pokazujemy tylko, że pytania, na których potknęli się Stein i Maxwell, polska ustawa stawia wprost.
Co z tego dla Ciebie
- Sprawdź, czy sprzedający ma to, co sprzedaje. Stein sprzedał prawa, zanim je zdobył, a Atari kupiło je od firm, które ich nie miały. Sąd uznał, że z niczego nie da się przekazać czegoś. Kupując licencję na oprogramowanie, zdjęcia, markę albo technologię, poproś o dokumenty aż do źródła praw, a nie tylko o umowę z ostatnim ogniwem.
- Jedno słowo bez definicji może kosztować cały rynek. „Komputer” wydawał się oczywisty, dopóki ktoś nie zarobił na konsolach. Jeśli w umowie piszesz o kanale sprzedaży, urządzeniu albo terytorium, zapytaj siebie, jak to słowo przeczyta druga strona, gdy pojawią się duże pieniądze.
- Nie inwestuj w produkcję, zanim nie masz pewności co do praw. Rogers pożyczył na kartridże pod zastaw ziemi teściów, a dopiero w Moskwie usłyszał, że jego licencja nic nie jest warta. Uratował go upór i szczęście. Ty możesz zacząć od tańszego kroku: od sprawdzenia umów, zanim zamówisz pierwszy nakład.
- Wiedz, kto po drugiej stronie w ogóle może podpisać umowę. Autor gry nie mógł sprzedać jej za granicę, mogła to zrobić tylko państwowa centrala Elorg. Przy kontrahencie z innego kraju i innego systemu prawnego najpierw ustal, kto go reprezentuje i jakie prawo obowiązuje umowę. To pytanie do prawnika, nie do intuicji.
- Uczciwy udział buduje dłuższe relacje niż duża zaliczka. Rogers wspominał w „Guardianie”, że zamiast wysokiej kwoty z góry zaproponował Elorgowi 25 centów od każdego kartridża. Z Pażytnowem po 1993 r. umawiał się na uścisk dłoni i pracują razem od ponad trzydziestu lat.
Werdykt
„Tetris” to sprawnie zrobiona rozrywka, która dodaje KGB tam, gdzie wystarczyłby dobry prawnik. Szkoda, bo prawdziwa historia jest bardziej zaskakująca niż pościgi: wygrał ten, kto zrozumiał, że w umowach liczą się definicje, a nie deklaracje. Obejrzyj film dla Egertona i dla klimatu końca lat 80., a potem przeczytaj, co wydarzyło się naprawdę. Lekcja dla firmy jest tu wyjątkowo konkretna.

Kino: 7/10. Lekcja dla firmy: 9/10.
Źródła
- apple.com, komunikat Apple TV+ o filmie i twórcach (16.02.2023)
- theguardian.com, rozmowa z Henkiem Rogersem i Aleksiejem Pażytnowem (30.03.2023)
- time.com, prawdziwa historia praw do Tetrisa
- USA Today (przedruk w Yahoo), co w filmie jest prawdą, a co fikcją
- rollingstone.com, wywiad z Rogersem i Pażytnowem
- filfre.net, Jimmy Maher o procesie Nintendo z Atari i nowej definicji komputera
- gamedeveloper.com, prawnik Jas Purewal o sporze o Tetrisa
- en.wikipedia.org, historia gry i sprzedaż wersji na Game Boya
- Dz.U. 2025 poz. 24, ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jednolity
- spidersweb.pl, ppe.pl i android.com.pl, polskie recenzje
- rottentomatoes.com i metacritic.com, oceny krytyków
- justwatch.com, dostępność filmu w serwisach w Polsce
Stan na: 10.11.2026. Dostępność filmu w serwisach może się zmienić. Tekst nie jest poradą prawną. Zdjęcie główne: ilustracja AI, to nie jest kadr z filmu.





