„Ziemia obiecana”: fabryka bez polisy
Trzech wspólników stawia wszystko na jedną kartę i traci to w jedną noc. Film Wajdy o cenie sukcesu, z Łodzią w roli głównej
Polak, Żyd i Niemiec budują w Łodzi fabrykę. Kredytu im odmówiono, więc wkładają w nią wszystko, co mają. Polisy nie wykupują. „Ziemia obiecana” Andrzeja Wajdy ma ponad pół wieku, a w ankietach filmoznawców wciąż wygrywa jako najlepszy polski film. Wracamy do niej, bo to także bardzo dokładny opis tego, jak zbudować firmę i stracić ją w jedną noc.
Film w pigułce
- Tytuł: „Ziemia obiecana”, Polska 1974, w kinach od 21 lutego 1975 r. Niespełna trzy godziny (179 minut w wersji kinowej).
- Twórcy: reżyseria i scenariusz Andrzej Wajda na podstawie powieści Władysława Reymonta. Muzyka Wojciech Kilar.
- Obsada: Daniel Olbrychski, Wojciech Pszoniak, Andrzej Seweryn, Anna Nehrebecka, Kalina Jędrusik.
- Nagrody: nominacja do Oscara w 1976 r., Złote Lwy w Gdańsku i Złoty Medal w Moskwie w 1975 r.
- Gdzie obejrzeć: według serwisu JustWatch (10.11.2026) w abonamencie Netflix i CANAL+.
Trzech wspólników i jedna depesza
Łódź, koniec XIX wieku. Karol Borowiecki (Daniel Olbrychski), szlachcic z podłódzkiego dworu, jest głównym inżynierem w fabryce Bucholca. Moryc Welt (Wojciech Pszoniak) to młody pośrednik handlowy. Maks Baum (Andrzej Seweryn) jest synem właściciela starej, podupadającej tkalni. Polak, Żyd i Niemiec chcą razem postawić własną fabrykę. Każdy chce przy tym załatwić coś innego: Karol zrywa z ziemiańską tradycją ojca, Maks buntuje się przeciw swojemu, a Morycowi chodzi po prostu o pieniądze.
Kapitał na start daje im informacja. Karol wyciąga od Lucy Zuckerowej (Kalina Jędrusik), żony bogatego fabrykanta, treść poufnej depeszy: wkrótce wzrosną cła na bawełnę. Wspólnicy składają się, Moryc jedzie do Hamburga i kupuje tyle bawełny, ile zdoła. Sprzedają ją z dużym zyskiem. Karol dokłada pieniądze ze sprzedaży rodzinnego majątku.
Na kredyt nie mogą liczyć. Łódzcy fabrykanci nie chcą nowej konkurencji, więc Borowieckiemu zamyka się kredyt i odmawia sprzedaży maszyn. W tle bankrutuje polski fabrykant Trawiński, któremu nikt nie chce pożyczyć pieniędzy. Karol też odmawia.
Film ma ponad pół wieku, więc nie ukrywamy zakończenia. Fabryka w końcu staje. Mąż Lucy dowiaduje się o romansie. Gdy Karol potajemnie jedzie z nią do Berlina, w pociągu dostaje telegram o pożarze. Zakład nie był ubezpieczony i wspólnicy zostają bez grosza. Karol zrywa z narzeczoną Anką (Anna Nehrebecka) i żeni się z córką niemieckiego milionera. Po kilku latach należy do najbogatszych fabrykantów w mieście. W epilogu każe strzelać do strajkujących robotników.
Łódź gra samą siebie
Wajda kręcił od 15 lutego do 8 czerwca 1974 r. w prawdziwych pałacach i fabrykach łódzkich przemysłowców. Zagrały między innymi pałac Izraela Poznańskiego przy Ogrodowej, dziś Muzeum Miasta Łodzi, Biała Fabryka Geyera, dziś Centralne Muzeum Włókiennictwa, przędzalnia Scheiblera i robotnicze osiedle Księży Młyn. Wojciech Pszoniak mówił po latach PAP: „Tam prawie nie ma dekoracji”. Daniel Olbrychski wspominał, że zdjęcia zrobiono w ostatniej chwili, gdy stare fabryki jeszcze działały.

Za kamerą stało trzech operatorów: Witold Sobociński, Edward Kłosiński i Wacław Dybowski. Materiału starczyło na cztery godziny, więc powstał też czteroodcinkowy serial, pokazany w telewizji w 1978 r.
Krytycy od początku chwalili przede wszystkim obraz miasta i pieniędzy. Konrad Eberhardt pisał w „Kinie”, że film pokazuje kapitalizm surowy i nieucywilizowany. Francuski krytyk Max Tessier porównywał go z Dickensem i Zolą. W 2015 i 2025 r. łódzkie Muzeum Kinematografii pytało reżyserów, krytyków i filmoznawców o najlepsze filmy w historii. Za każdym razem odpowiedziało ponad 270 osób i za każdym razem listę polską wygrała „Ziemia obiecana”.
Uczciwie trzeba dodać dwie rzeczy. Po pierwsze, to prawie trzy godziny i na jeden wieczór po pracy może być za dużo. Sam Wajda uznał po latach, że dawny rytm filmu przestał mu wystarczać, i w 2000 r. przygotował wersję krótszą o około pół godziny. Nie wiemy, którą wersję pokazują dziś serwisy, bo podają różne czasy trwania. Po drugie, film od premiery budzi spory. Piszemy o nich niżej.
Ile w tym prawdy
Tło jest prawdziwe. Na początku XIX wieku Łódź była osadą liczącą kilkuset mieszkańców. Na przełomie XIX i XX wieku miała ich około 300 tys., a w 1914 r. 478 tys. Według Culture.pl Reymont na kilka miesięcy zamieszkał w mieście, żeby je opisać. Powieść drukowano w odcinkach w latach 1897–1898, a rok później wyszła jako książka. O Łodzi pisał w liście: „Jest to ohydne, ale jest zarazem potwornie mocne i wielkie”.

Kto płacił za ten wzrost, pokazuje finał filmu. Według popularnonaukowej historii Łodzi wydanej przez urząd miasta dzień pracy w fabryce trwał pod koniec XIX wieku od szóstej rano do ósmej wieczorem, a robotnik zarabiał 4–5 rubli tygodniowo.
Wajda zmienił jednak powieść w ważnych miejscach. U Reymonta Karol po latach przechodzi przemianę i uznaje, że sens daje praca dla innych. W filmie jest bezwzględny do końca. Moryc w powieści knuje przeciw wspólnikom, a u Wajdy jest lojalnym przyjacielem. To ważne dla naszej lekcji: w filmie spółki nie niszczy zdrada wspólnika, tylko pożar, brak polisy i prywatne sprawy jednego z trzech.
Film ma też trudną historię. W 1976 r. dostał nominację do Oscara, pierwszą dla filmu Wajdy, i przegrał z radzieckim „Dersu Uzałą”. Na konferencji prasowej w Los Angeles przed galą temat antysemityzmu zdominował spotkanie, bo część zachodnich krytyków zobaczyła w filmie antysemickie klisze. Wajda mówił, że zależało mu, by widza obchodziły czyny bohaterów, a nie ich narodowość. Jak opisuje „Kwartalnik Filmowy”, w Polsce część publicystów zarzucała mu z kolei, że najgorszą postacią uczynił Polaka. Nie rozstrzygamy tych sporów. Dobrze o nich wiedzieć przed seansem.
Co z tego dla Ciebie
- Ubezpiecz to, bez czego firma nie istnieje. Fabryka trzech wspólników nie miała polisy, więc jeden pożar odebrał im wszystko. Sprawdź, co obejmuje Twoja polisa, na jaką sumę i czy pokryje przestój firmy.
- Nie stawiaj wszystkiego na jedną kartę. Kapitał pochodził z jednej udanej transakcji i ze sprzedanego majątku rodziny. Nie było rezerwy ani drugiego źródła pieniędzy. Zanim zainwestujesz, policz, co zostanie, jeśli inwestycja przepadnie.
- Prywatne ryzyko wspólnika jest ryzykiem firmy. Według opisu w bazie FilmPolski fabrykę podpala z zemsty zazdrosny mąż. Za romans jednego zapłacili wszyscy trzej. W umowie spółki ustalcie, co się dzieje, gdy jeden ze wspólników narazi firmę.
- Nie uzależniaj się od tych, którym wchodzisz w drogę. Wspólnikom zamknięto kredyt i odmówiono sprzedaży maszyn, bo o jednym i drugim decydowali konkurenci. Miej więcej niż jeden bank i więcej niż jednego dostawcę, zanim będziesz ich potrzebować.
- Zapytaj, ile kosztuje sukces. Karol dopiął swego. Zapłacił za to narzeczoną, małżeństwem dla pieniędzy i rozkazem, którego nie da się cofnąć. Film nie mówi, że nie należy budować firmy. Pyta, czego nie chcesz za nią oddać.
Werdykt
„Ziemia obiecana” to film o pieniądzach, w którym nikt nie udaje, że chodzi o coś innego. Pokazuje start firmy bez upiększeń: zdobycie kapitału, mur ze strony konkurencji, jedną noc, która zabiera wszystko, i sukces, który trudno nazwać wygraną. Naszym zdaniem to wciąż najlepszy polski film o robieniu interesów. Odejmujemy punkt za długość, a w ocenie lekcji za to, że realia XIX-wiecznej Łodzi trzeba samemu przełożyć na swoją firmę.
Kino: 9/10. Lekcja dla firmy: 8/10.

Źródła
- filmpolski.pl, „Ziemia obiecana” w bazie Szkoły Filmowej w Łodzi
- filmpolski.pl, serial „Ziemia obiecana”, opisy odcinków
- wajda.pl, strona filmu w serwisie reżysera
- lodzcityoffilm.com, miejsca zdjęć w Łodzi
- culture.pl, omówienie filmu
- culture.pl, omówienie powieści Reymonta
- culture.pl, polskie filmy nominowane do Oscara
- dzieje.pl, PAP na 45-lecie premiery
- czasopisma.ispan.pl, Sebastian Jagielski o sporach wokół filmu, „Kwartalnik Filmowy” 2012
- oscars.org, 48. ceremonia wręczenia Oscarów
- muzeumkinematografii.pl, ankieta „13 filmów na 130 lat kina”
- mapa.lodz.pl, atlas miasta Łodzi, ludność
- uml.lodz.pl, ilustrowana historia Łodzi, zeszyt 7
- justwatch.com, dostępność filmu w serwisach w Polsce
Stan na: 10.11.2026. Opisy scen opieramy na bazie FilmPolski, serwisie Łódź City of Film i Culture.pl. Dostępność filmu w serwisach może się zmienić. Zdjęcie główne: zakłady Izraela Poznańskiego przy ul. Ogrodowej w Łodzi, fot. Bronisław Wilkoszewski, 1896, Wikimedia Commons, domena publiczna.





