czwartek, 19 listopada 2026
Rynki dane: TradingView
Wektor Biznesu · Kultura · 7 min czytania

„Ziemia obiecana”: fabryka bez polisy

Trzech wspólników stawia wszystko na jedną kartę i traci to w jedną noc. Film Wajdy o cenie sukcesu, z Łodzią w roli głównej

Polak, Żyd i Niemiec budują w Łodzi fabrykę. Kredytu im odmówiono, więc wkładają w nią wszystko, co mają. Polisy nie wykupują. „Ziemia obiecana” Andrzeja Wajdy ma ponad pół wieku, a w ankietach filmoznawców wciąż wygrywa jako najlepszy polski film. Wracamy do niej, bo to także bardzo dokładny opis tego, jak zbudować firmę i stracić ją w jedną noc.

Ceglane gmachy zakładów Izraela Poznańskiego przy ul. Ogrodowej w Łodzi z bramą wjazdową i dymiącym kominem, fotografia z 1896 r.

Film w pigułce

  • Tytuł: „Ziemia obiecana”, Polska 1974, w kinach od 21 lutego 1975 r. Niespełna trzy godziny (179 minut w wersji kinowej).
  • Twórcy: reżyseria i scenariusz Andrzej Wajda na podstawie powieści Władysława Reymonta. Muzyka Wojciech Kilar.
  • Obsada: Daniel Olbrychski, Wojciech Pszoniak, Andrzej Seweryn, Anna Nehrebecka, Kalina Jędrusik.
  • Nagrody: nominacja do Oscara w 1976 r., Złote Lwy w Gdańsku i Złoty Medal w Moskwie w 1975 r.
  • Gdzie obejrzeć: według serwisu JustWatch (10.11.2026) w abonamencie Netflix i CANAL+.

Trzech wspólników i jedna depesza

Łódź, koniec XIX wieku. Karol Borowiecki (Daniel Olbrychski), szlachcic z podłódzkiego dworu, jest głównym inżynierem w fabryce Bucholca. Moryc Welt (Wojciech Pszoniak) to młody pośrednik handlowy. Maks Baum (Andrzej Seweryn) jest synem właściciela starej, podupadającej tkalni. Polak, Żyd i Niemiec chcą razem postawić własną fabrykę. Każdy chce przy tym załatwić coś innego: Karol zrywa z ziemiańską tradycją ojca, Maks buntuje się przeciw swojemu, a Morycowi chodzi po prostu o pieniądze.

Kapitał na start daje im informacja. Karol wyciąga od Lucy Zuckerowej (Kalina Jędrusik), żony bogatego fabrykanta, treść poufnej depeszy: wkrótce wzrosną cła na bawełnę. Wspólnicy składają się, Moryc jedzie do Hamburga i kupuje tyle bawełny, ile zdoła. Sprzedają ją z dużym zyskiem. Karol dokłada pieniądze ze sprzedaży rodzinnego majątku.

Na kredyt nie mogą liczyć. Łódzcy fabrykanci nie chcą nowej konkurencji, więc Borowieckiemu zamyka się kredyt i odmawia sprzedaży maszyn. W tle bankrutuje polski fabrykant Trawiński, któremu nikt nie chce pożyczyć pieniędzy. Karol też odmawia.

Film ma ponad pół wieku, więc nie ukrywamy zakończenia. Fabryka w końcu staje. Mąż Lucy dowiaduje się o romansie. Gdy Karol potajemnie jedzie z nią do Berlina, w pociągu dostaje telegram o pożarze. Zakład nie był ubezpieczony i wspólnicy zostają bez grosza. Karol zrywa z narzeczoną Anką (Anna Nehrebecka) i żeni się z córką niemieckiego milionera. Po kilku latach należy do najbogatszych fabrykantów w mieście. W epilogu każe strzelać do strajkujących robotników.

Zwiastun filmu z angielskimi napisami. Źródło: kanał platformy Klassiki w YouTube, która ma film w swoim katalogu.

Łódź gra samą siebie

Wajda kręcił od 15 lutego do 8 czerwca 1974 r. w prawdziwych pałacach i fabrykach łódzkich przemysłowców. Zagrały między innymi pałac Izraela Poznańskiego przy Ogrodowej, dziś Muzeum Miasta Łodzi, Biała Fabryka Geyera, dziś Centralne Muzeum Włókiennictwa, przędzalnia Scheiblera i robotnicze osiedle Księży Młyn. Wojciech Pszoniak mówił po latach PAP: „Tam prawie nie ma dekoracji”. Daniel Olbrychski wspominał, że zdjęcia zrobiono w ostatniej chwili, gdy stare fabryki jeszcze działały.

Przędzalnia Scheiblera na Księżym Młynie w Łodzi, fotografia z 1896 r.
Przędzalnia Scheiblera na Księżym Młynie w 1896 r. To jeden z gmachów, w których Wajda kręcił film. Fot. Bronisław Wilkoszewski / Wikimedia Commons, domena publiczna

Za kamerą stało trzech operatorów: Witold Sobociński, Edward Kłosiński i Wacław Dybowski. Materiału starczyło na cztery godziny, więc powstał też czteroodcinkowy serial, pokazany w telewizji w 1978 r.

Krytycy od początku chwalili przede wszystkim obraz miasta i pieniędzy. Konrad Eberhardt pisał w „Kinie”, że film pokazuje kapitalizm surowy i nieucywilizowany. Francuski krytyk Max Tessier porównywał go z Dickensem i Zolą. W 2015 i 2025 r. łódzkie Muzeum Kinematografii pytało reżyserów, krytyków i filmoznawców o najlepsze filmy w historii. Za każdym razem odpowiedziało ponad 270 osób i za każdym razem listę polską wygrała „Ziemia obiecana”.

Uczciwie trzeba dodać dwie rzeczy. Po pierwsze, to prawie trzy godziny i na jeden wieczór po pracy może być za dużo. Sam Wajda uznał po latach, że dawny rytm filmu przestał mu wystarczać, i w 2000 r. przygotował wersję krótszą o około pół godziny. Nie wiemy, którą wersję pokazują dziś serwisy, bo podają różne czasy trwania. Po drugie, film od premiery budzi spory. Piszemy o nich niżej.

Ile w tym prawdy

Tło jest prawdziwe. Na początku XIX wieku Łódź była osadą liczącą kilkuset mieszkańców. Na przełomie XIX i XX wieku miała ich około 300 tys., a w 1914 r. 478 tys. Według Culture.pl Reymont na kilka miesięcy zamieszkał w mieście, żeby je opisać. Powieść drukowano w odcinkach w latach 1897–1898, a rok później wyszła jako książka. O Łodzi pisał w liście: „Jest to ohydne, ale jest zarazem potwornie mocne i wielkie”.

Ulica Piotrkowska róg Zielonej w Łodzi na pocztówce z 1900 r.
Ulica Piotrkowska w Łodzi na pocztówce z 1900 r., rok po książkowym wydaniu powieści Reymonta. Fot. Bronisław Wilkoszewski / Wikimedia Commons, domena publiczna

Kto płacił za ten wzrost, pokazuje finał filmu. Według popularnonaukowej historii Łodzi wydanej przez urząd miasta dzień pracy w fabryce trwał pod koniec XIX wieku od szóstej rano do ósmej wieczorem, a robotnik zarabiał 4–5 rubli tygodniowo.

Wajda zmienił jednak powieść w ważnych miejscach. U Reymonta Karol po latach przechodzi przemianę i uznaje, że sens daje praca dla innych. W filmie jest bezwzględny do końca. Moryc w powieści knuje przeciw wspólnikom, a u Wajdy jest lojalnym przyjacielem. To ważne dla naszej lekcji: w filmie spółki nie niszczy zdrada wspólnika, tylko pożar, brak polisy i prywatne sprawy jednego z trzech.

Film ma też trudną historię. W 1976 r. dostał nominację do Oscara, pierwszą dla filmu Wajdy, i przegrał z radzieckim „Dersu Uzałą”. Na konferencji prasowej w Los Angeles przed galą temat antysemityzmu zdominował spotkanie, bo część zachodnich krytyków zobaczyła w filmie antysemickie klisze. Wajda mówił, że zależało mu, by widza obchodziły czyny bohaterów, a nie ich narodowość. Jak opisuje „Kwartalnik Filmowy”, w Polsce część publicystów zarzucała mu z kolei, że najgorszą postacią uczynił Polaka. Nie rozstrzygamy tych sporów. Dobrze o nich wiedzieć przed seansem.

Co z tego dla Ciebie

  1. Ubezpiecz to, bez czego firma nie istnieje. Fabryka trzech wspólników nie miała polisy, więc jeden pożar odebrał im wszystko. Sprawdź, co obejmuje Twoja polisa, na jaką sumę i czy pokryje przestój firmy.
  2. Nie stawiaj wszystkiego na jedną kartę. Kapitał pochodził z jednej udanej transakcji i ze sprzedanego majątku rodziny. Nie było rezerwy ani drugiego źródła pieniędzy. Zanim zainwestujesz, policz, co zostanie, jeśli inwestycja przepadnie.
  3. Prywatne ryzyko wspólnika jest ryzykiem firmy. Według opisu w bazie FilmPolski fabrykę podpala z zemsty zazdrosny mąż. Za romans jednego zapłacili wszyscy trzej. W umowie spółki ustalcie, co się dzieje, gdy jeden ze wspólników narazi firmę.
  4. Nie uzależniaj się od tych, którym wchodzisz w drogę. Wspólnikom zamknięto kredyt i odmówiono sprzedaży maszyn, bo o jednym i drugim decydowali konkurenci. Miej więcej niż jeden bank i więcej niż jednego dostawcę, zanim będziesz ich potrzebować.
  5. Zapytaj, ile kosztuje sukces. Karol dopiął swego. Zapłacił za to narzeczoną, małżeństwem dla pieniędzy i rozkazem, którego nie da się cofnąć. Film nie mówi, że nie należy budować firmy. Pyta, czego nie chcesz za nią oddać.

Werdykt

„Ziemia obiecana” to film o pieniądzach, w którym nikt nie udaje, że chodzi o coś innego. Pokazuje start firmy bez upiększeń: zdobycie kapitału, mur ze strony konkurencji, jedną noc, która zabiera wszystko, i sukces, który trudno nazwać wygraną. Naszym zdaniem to wciąż najlepszy polski film o robieniu interesów. Odejmujemy punkt za długość, a w ocenie lekcji za to, że realia XIX-wiecznej Łodzi trzeba samemu przełożyć na swoją firmę.

Kino: 9/10. Lekcja dla firmy: 8/10.

Plansza recenzji: Ziemia obiecana, reż. Andrzej Wajda, Polska 1974, 179 minut. Kino 9 na 10, lekcja dla firmy 8 na 10
Nasza ocena w skali od 1 do 10.

Źródła

  1. filmpolski.pl, „Ziemia obiecana” w bazie Szkoły Filmowej w Łodzi
  2. filmpolski.pl, serial „Ziemia obiecana”, opisy odcinków
  3. wajda.pl, strona filmu w serwisie reżysera
  4. lodzcityoffilm.com, miejsca zdjęć w Łodzi
  5. culture.pl, omówienie filmu
  6. culture.pl, omówienie powieści Reymonta
  7. culture.pl, polskie filmy nominowane do Oscara
  8. dzieje.pl, PAP na 45-lecie premiery
  9. czasopisma.ispan.pl, Sebastian Jagielski o sporach wokół filmu, „Kwartalnik Filmowy” 2012
  10. oscars.org, 48. ceremonia wręczenia Oscarów
  11. muzeumkinematografii.pl, ankieta „13 filmów na 130 lat kina”
  12. mapa.lodz.pl, atlas miasta Łodzi, ludność
  13. uml.lodz.pl, ilustrowana historia Łodzi, zeszyt 7
  14. justwatch.com, dostępność filmu w serwisach w Polsce

Stan na: 10.11.2026. Opisy scen opieramy na bazie FilmPolski, serwisie Łódź City of Film i Culture.pl. Dostępność filmu w serwisach może się zmienić. Zdjęcie główne: zakłady Izraela Poznańskiego przy ul. Ogrodowej w Łodzi, fot. Bronisław Wilkoszewski, 1896, Wikimedia Commons, domena publiczna.

O autorze

Emil Sadowy

RedaktorProducent podcastuRealizacja obrazu i dźwięku

Redaktor Wektora Biznesu i producent podcastu, w którym przedsiębiorcy opowiadają, jak naprawdę wygląda prowadzenie firmy. Odpowiada też za realizację obrazu i dźwięku, więc każdą rozmowę zna od kamery, mikrofonu i montażu. W tekstach szuka tego samego co w podcaście: konkretu, liczb i historii, z których da się coś wyciągnąć dla własnej firmy.