czwartek, 19 listopada 2026
Rynki dane: TradingView
Wektor Biznesu · Finanse · 6 min czytania

Klient zamawia na święta? Weź zadatek, nie zaliczkę

Połowa firm w Europie bierze już przedpłaty. Tłumaczymy, czym zadatek różni się od zaliczki, ile wziąć z góry, kiedy płacisz VAT i jak powiedzieć o tym klientowi, żeby nie uciekł.

Jeśli klient zamawia u Ciebie coś na święta, weź zadatek, a nie zaliczkę: tylko zadatek zostaje w firmie, gdy klient się rozmyśli. Połowa firm w Europie bierze już przedpłaty, a według BIK 87 proc. polskich przedsiębiorców ma kontrahentów, którzy płacą po terminie. Pokazujemy, jak wziąć pieniądze z góry, nie stracić klienta i poprawnie rozliczyć VAT.

Zadatek na zamówienie świąteczne: banknoty złotówek na pustym formularzu zamówienia na blacie stolarni, obok terminal płatniczy, długopis, miarka, próbki dębu, gałązka świerku i czerwona bombka. Ilustracja: AI

W skrócie

  • Zaliczka przy niewykonaniu umowy wraca do klienta. Zadatek zostaje u Ciebie, a jeśli to Ty zawalisz, oddajesz go podwójnie (art. 394 Kodeksu cywilnego).
  • VAT od przedpłaty płacisz z chwilą jej otrzymania, a fakturę zaliczkową wystawiasz do 15. dnia następnego miesiąca. W KSeF ma oznaczenie ZAL.
  • Dla podatku dochodowego zaliczka nie jest jeszcze przychodem. Przychód powstaje, gdy wydasz towar albo wykonasz usługę.

Czym różni się zadatek od zaliczki?

Różnica wychodzi dopiero wtedy, gdy umowa się nie uda. Zaliczka to po prostu część ceny zapłacona wcześniej. Jeśli klient zrezygnuje albo Ty nie zrobisz zamówienia, zaliczkę trzeba rozliczyć i oddać. Kodeks cywilny nie ma o niej osobnego przepisu, więc sama z siebie niczego nie zabezpiecza (podatki.biz).

Zadatek ma własny przepis: art. 394 Kodeksu cywilnego. Gdy jedna strona nie wykona umowy, druga może od niej odstąpić bez wyznaczania dodatkowego terminu. Jeśli to klient się wycofał, zadatek zostaje u Ciebie. Jeśli to Ty nie dotrzymałeś umowy, klient może żądać dwukrotności tego, co wpłacił (Kodeks cywilny, art. 394).

Gdy wszystko idzie dobrze, zadatek zalicza się na poczet ceny, tak jak zaliczka. Gdy umowę rozwiążecie za porozumieniem albo zamówienie nie wyjdzie z przyczyn, za które nikt nie odpowiada, zadatek wraca w pojedynczej wysokości. Przepis działa „w braku odmiennego zastrzeżenia”, więc w umowie możecie ustalić inne zasady, na przykład niższą karę.

SytuacjaZaliczkaZadatek
Umowa wykonanaOdliczasz ją od cenyOdliczasz go od ceny
Klient rezygnujeOddajesz (po rozliczeniu)Zostaje u Ciebie
Ty nie wykonujesz umowyOddajeszOddajesz podwójnie
Nikt nie zawiniłOddajeszOddajesz pojedynczo
Skutki według art. 394 Kodeksu cywilnego, gdy umowa nie stanowi inaczej.

Co zrobić, żeby przedpłata była bezpieczna?

Najważniejsze jest jedno słowo w umowie: „zadatek”. Bez niego sąd może uznać wpłatę za zwykłą zaliczkę. Oto kolejność działań:

  1. Spisz zamówienie, choćby na jednej kartce albo w mailu: co robisz, w jakim terminie, za ile i jaką część ceny klient wpłaca jako zadatek.
  2. Nazwij wpłatę zadatkiem w umowie, na potwierdzeniu i w tytule przelewu. Słowo „zaliczka” zmienia skutki.
  3. Ustal, co się dzieje przy rezygnacji. Możesz zapisać łagodniejsze zasady niż kodeksowe, na przykład zwrot połowy, jeśli klient odwoła zamówienie do określonego dnia.
  4. Wystaw dokument. Firmie fakturę zaliczkową (w KSeF, jeśli już w nim jesteś), konsumentowi paragon z kasy albo fakturę na życzenie.
  5. Zapisz datę wpłaty. Od niej liczysz VAT i termin faktury. Przy przelewie liczy się dzień, w którym pieniądze wpłynęły na Twoje konto.
Laptop z generycznym wzorem faktury na stole krojczym w jasnej pracowni krawieckiej, obok bela tkaniny i centymetr
Fakturę zaliczkową wystawiasz do 15. dnia miesiąca po wpłacie, a w KSeF oznaczasz ją jako ZAL. Ilustracja: AI

Ile wziąć z góry?

Tyle, ile kosztuje Cię materiał i czas, których nie odzyskasz, gdy klient zniknie. Przepisy nie ustalają ani minimum, ani maksimum zadatku. W praktyce małe firmy biorą od 20 do 50 proc. ceny, a przy zamówieniach na konkretny wymiar lub z grawerem więcej, bo takiego towaru nie sprzedasz nikomu innemu.

Nasz przykład: stolarnia robi stół na zamówienie za 6000 zł brutto, a dąb i okucia kosztują 2400 zł. Zadatek 40 proc., czyli 2400 zł, pokrywa materiał. Gdy klient się rozmyśli w grudniu, deski są już pocięte, ale 2400 zł zostaje w firmie. Gdy to stolarnia nie dotrzyma terminu z własnej winy, musi oddać 4800 zł. To cena za to, że zadatek chroni obie strony.

2 razytyle zadatku oddajesz, gdy to Ty zawalisz
50 proc.firm w Europie bierze przedpłaty
63 dniśrednio czeka firma na przelew
15. dnianastępnego miesiąca wystawiasz fakturę zaliczkową

Przedpłata przestała być wyjątkiem. Według raportu Intrum z 2026 r. połowa firm w Europie oczekuje jej od klientów, rok wcześniej było to 46 proc., a w 2020 r. 31 proc. Firmy ustalają 43 dni terminu, a pieniądze dostają średnio po 63 dniach (Intrum, European Payment Report 2026). W Polsce zaległości firm sięgnęły już 48 mld zł, więc proszenie o zadatek to dziś norma, nie afront.

Kiedy płacisz VAT od zaliczki?

Z chwilą, gdy pieniądze wpłyną, nie wtedy, gdy wydasz towar. Tak działa art. 19a ust. 8 ustawy o VAT: każda zapłata otrzymana przed dostawą lub usługą, niezależnie od tego, czy nazwiesz ją zaliczką, zadatkiem czy przedpłatą, rodzi obowiązek podatkowy od otrzymanej kwoty (fakturowo.pl). Kwotę VAT liczysz „w stu”: przy stawce 23 proc. z 2400 zł zadatku podatek to 2400 × 23/123, czyli 448,78 zł (podręcznik KSeF, MF).

Fakturę zaliczkową wystawiasz najpóźniej 15. dnia miesiąca po miesiącu, w którym dostałeś pieniądze, i nie wcześniej niż 60 dni przed wpłatą (podatki.biz). Jeśli zadatek i odbiór zamówienia przypadają w tym samym miesiącu, osobnej faktury zaliczkowej nie musisz wystawiać: wpisujesz datę wpłaty na fakturze końcowej.

Uwaga

W KSeF faktura zaliczkowa ma w polu „rodzaj faktury” oznaczenie ZAL, a faktura rozliczająca ROZ. Faktura rozliczająca musi zawierać numery KSeF wcześniejszych faktur zaliczkowych. Gdy klient wpłacił z góry 100 proc., faktury końcowej nie musisz wystawiać. Najmniejsze firmy, które wystawiają faktury do 10 tys. zł miesięcznie, wchodzą do KSeF obowiązkowo od 1 stycznia 2027 r., a kasa fiskalna przestanie wtedy wystawiać faktury.

Piekarz odkłada na półkę pudełko z zamówieniem, półki pełne pudełek z karteczkami zamówień
Zamówienie na konkretny wymiar albo termin nie sprzeda się nikomu innemu. Dlatego zadatek ma pokryć materiał i czas. Ilustracja: AI

Co z podatkiem dochodowym?

Dla PIT zaliczka nie jest jeszcze przychodem. Ustawa wyłącza z przychodów wpłaty pobrane na poczet dostaw i usług, które wykonasz w następnych okresach (art. 14 ust. 3 pkt 1). Przychód powstaje w dniu, w którym wydasz towar albo wykonasz usługę, nie później niż w dniu wystawienia faktury lub zapłaty całości (podatki.biz).

W praktyce: zadatek z listopada na stół odbierany w grudniu to przychód grudnia. Jeśli klient zrezygnuje i zadatek zostanie w firmie, przestaje być zaliczką. Wtedy zapytaj księgową, w którym miesiącu go wykazać, bo zasady zależą od tego, jak zapisaliście rezygnację.

Klient, który płaci zadatek, nie płaci za nieufność. Płaci za to, że w grudniu jego zamówienie będzie pierwsze w kolejce.

Jak powiedzieć klientowi o przedpłacie?

Jak o standardzie, nie jak o przysłudze. Klienci przywykli do przedpłat w sklepach internetowych, rezerwacjach i u rzemieślników, więc problemem nie jest sama prośba, tylko jej forma. Trzy zdania wystarczą: „Robimy na wymiar, więc zaczynamy po wpłacie zadatku 40 proc. Resztę płacisz przy odbiorze. Jeśli zrezygnujesz, zadatek przepada, bo materiał jest już kupiony.”

Wobec konsumenta zasady muszą być jasne, zanim wpłaci: wysokość zadatku, termin realizacji i skutki rezygnacji w potwierdzeniu zamówienia, nie w regulaminie na stronie, którego nikt nie czyta. Przy firmach dodaj termin płatności reszty i przypomnienie, że po terminie naliczasz odsetki. Jak odzyskać pieniądze, gdy kontrahent mimo to nie zapłaci, opisaliśmy w tekście o kliencie, który nie płaci.

Czy Twoja przedpłata naprawdę jest zadatkiem?

  • W umowie, potwierdzeniu albo mailu pada słowo „zadatek”, nie „zaliczka”.
  • Klient wpłacił go przy składaniu zamówienia, nie tydzień po podpisaniu.
  • Zapisaliście, co się dzieje przy rezygnacji i kto odpowiada za opóźnienie.
  • Masz dokument wpłaty z datą: fakturę zaliczkową albo paragon.

Choć jedno „nie”? Popraw wzór zamówienia, zanim przyjmiesz kolejne świąteczne zlecenie.

Podsumowanie

  • Zadatek chroni Cię, gdy klient się rozmyśli, zaliczka nie. Słowo w umowie i w tytule przelewu robi różnicę.
  • Weź tyle, ile kosztuje materiał i czas, których nie odzyskasz. VAT płacisz w miesiącu wpłaty, faktura zaliczkowa do 15. dnia następnego miesiąca.
  • Przedpłata to dziś standard: bierze ją połowa firm w Europie. Mów o niej spokojnie i zapisz zasady przed wpłatą.

Źródła

  1. Kodeks cywilny, art. 394 (t.j. Dz.U. 2026 poz. 795), stan prawny na 16.11.2026: lexlege.pb.pl
  2. Ministerstwo Finansów, Podręcznik KSeF 2.0, część II: Wystawianie i otrzymywanie faktur w KSeF (wersja z 6.08.2026): ksef.podatki.gov.pl
  3. Fakturowo.pl, 5.11.2026: Zaliczka, przedpłata, zadatek i rata: kiedy rozliczyć VAT: fakturowo.pl
  4. Podatki.biz: Wystawianie faktur zaliczkowych od 1 września 2023 r.: podatki.biz
  5. Podatki.biz: Zaliczka a zadatek: różnice. Co wybrać?: podatki.biz
  6. Podatki.biz: Kiedy zaliczka jest przychodem w PIT?: podatki.biz
  7. Intrum, European Payment Report 2026 (kwiecień 2026): intrum.com
  8. Trans.info, 26.05.2026: Zatory płatnicze uderzają w transport: trans.info
  9. BANK.pl za komunikatem BIK, 7.07.2026: Opóźnione przelewy to problem dla 87% przedsiębiorców: bank.pl

Stan na: 17.11.2026. Tekst nie jest poradą prawną ani podatkową.

O autorze

Patrycja Gadomska

Redaktor naczelnaMarketingAnalizy i rozwój biznesu

Redaktor naczelna Wektora Biznesu, ekspertka ds. marketingu, analiz i rozwoju biznesu.