Panorama Racławicka: biznes sprzed epoki kina
Dziewięciu malarzy, termin nie do przesunięcia i spór wspólników spisany w protokole. Jak we Lwowie postawiono obraz na bilety
W czerwcu 1894 r. we Lwowie otwarto obraz o wymiarach 15 na 114 metrów, do którego sprzedawano bilety tak, jak dziś sprzedaje się je do kina. Za Panoramą Racławicką stał komitet, zespół dziewięciu malarzy i termin, którego nie dało się przesunąć. Sprawdziliśmy, jak to przedsięwzięcie zorganizowano i co z niego zostało po 130 latach. To nie jest relacja z wizyty: opieramy się na informacjach Muzeum Narodowego we Wrocławiu, opracowaniach naukowych i depeszach PAP.
W skrócie
- Co to jest: olejny obraz rozpięty na planie koła, który pokazuje bitwę pod Racławicami z 1794 r. Otwarty 5 czerwca 1894 r. we Lwowie, od 1985 r. do oglądania we Wrocławiu.
- Jak to zorganizowano: pomysł malarza Jana Styki, komitet budowy, dziewięciu malarzy, płótno z Brukseli i żelazna konstrukcja z Wiednia. Od pierwszych rysunków na płótnie do otwarcia minęło niewiele ponad dziewięć miesięcy.
- Dziś: 491 199 gości w 2025 r. Bilet normalny kosztuje 50 zł, seans trwa 30 minut.
Kino sprzed epoki kina
Pod koniec XIX wieku panoramy były modną rozrywką dla mas. Wielkie malowidło rozpinano na planie koła w specjalnym budynku, a widz stawał na platformie pośrodku i miał obraz dookoła siebie. Muzeum Narodowe we Wrocławiu porównuje to widowisko do dzisiejszego kina 3D.
Lwowska panorama miała konkretną okazję. Na 1894 r., w setną rocznicę insurekcji kościuszkowskiej, przygotowywano Powszechną Wystawę Krajową. Szykowano ją dwa lata, stanęło na niej 129 budowli. Obraz bitwy pod Racławicami z 4 kwietnia 1794 r. miał być jej głównym magnesem. Ówczesny publicysta porównał jego rolę do wieży Eiffla na wystawie w Paryżu.
Nas bardziej niż sama bitwa ciekawi to, jak taki projekt postawiono na nogi: skąd wzięto pieniądze, jak podzielono pracę i co się stało, gdy wspólnicy zaczęli się kłócić.
Pomysł jednego malarza, pieniądze wielu osób
Pomysłodawcą był lwowski malarz Jan Styka. Do współpracy zaprosił Wojciecha Kossaka, malarza scen batalistycznych. Według opracowania Janiny Natusiewicz-Mirer z 1984 r., z którego korzysta też PAP, Styka zaczął od rozeznania. W listopadzie 1892 r. czytał w bibliotece Politechniki Lwowskiej francuskie publikacje o budowie i kosztach panoram. Na początku 1893 r. objechał Wiedeń, Monachium i Berlin, żeby zobaczyć, jak się takie obrazy robi.
Potem przyszła kolej na strukturę. Powstał Komitet Budowy Panoramy. Jak podaje to samo opracowanie, liczył jedenaście osób i miał dwie komisje. Administracyjna odpowiadała za prawo i pieniądze. Artystyczna pilnowała poziomu: oceniała szkice, a na końcu odebrała gotowe dzieło. Kapitał mieli dać udziałowcy konsorcjum i kredyt bankowy. Gotowy obraz przekazano właśnie konsorcjum, więc właścicielem byli udziałowcy, a nie malarze ani miasto.
Autorka opracowania przytacza też plan wydatków. Razem 100 000 złotych reńskich, czyli w ówczesnej walucie austriackiej. Z tego 45 000 na budynek, urządzenie wnętrza i sztuczny teren przed obrazem, 15 000 na płótno, farby, modele i podróże, 20 000 na honoraria Styki i Kossaka oraz 20 000 dla malarzy pomocniczych. Prawie połowa budżetu szła więc na budynek, a czterdzieści procent na ludzi.
PAP podaje, że koszty wzrosły ostatecznie do 115 000 złotych reńskich, czyli o 15 procent ponad plan, ale kwota się zwróciła. Styka i Kossak oprócz honorarium mieli dostać 25 procent zysków konsorcjum. Uczciwie zaznaczamy: muzeum na swoich stronach nie podaje żadnych kwot z 1894 r., a sprawozdania finansowego konsorcjum nie widzieliśmy. Nie wiemy, ilu było udziałowców, który bank dał kredyt ani ile wyniósł zysk.
Dziewięciu malarzy i termin nie do przesunięcia
Zespół liczył dziewięciu malarzy. Obok Styki i Kossaka pracowali Włodzimierz Tetmajer, Wincenty Wodzinowski, Zygmunt Rozwadowski, Teodor Axentowicz, Tadeusz Popiel i Michał Sozański. Niebo i daleki pejzaż malował Ludwig Boller, specjalista sprowadzony z Monachium. Według opracowania z 1984 r. czterech pomocników zatrudniono tylko na cztery miesiące.

Tam, gdzie inni umieli coś lepiej, komitet kupował gotowe. Płótno tkane na zamówienie przyjechało z Brukseli, a dostawca miał je też naciągnąć w rotundzie i zagruntować. Żelazną konstrukcję budynku zamówiono w wiedeńskiej firmie wyspecjalizowanej w rotundach. Budynek zaprojektował Ludwik Baldwin-Ramułt. W parku Stryjskim stanął szesnastoboczny pawilon z kopułą.
Kalendarz był napięty. Pierwsze rysunki na płótnie powstały 26 sierpnia 1893 r. Komisja artystyczna odebrała obraz 28 maja 1894 r., a 5 czerwca weszła pierwsza publiczność. Terminu nie dało się przesunąć, bo wyznaczał go dzień otwarcia wystawy.
Złudzenie, że stoisz na polu bitwy, daje nie tylko malarstwo. Między platformą a płótnem ułożono sztuczny teren z roślinami, drogami i rekwizytami, który niemal styka się z obrazem. Do tego dochodzą specjalna perspektywa, oświetlenie i ciemne, kręte dojście na platformę.

Wspólnicy, którzy nie spisali zasad
Najbardziej współczesny wątek tej historii to spór dwóch liderów. Styka i Kossak nie ustalili zawczasu, kto za co odpowiada i jak będą podpisywani. Różnili się też wizją: Kossak chciał realistycznej bitwy, Styka warstwy symbolicznej. Muzeum potwierdza, że bez sporów się nie obyło.
W październiku 1893 r., w trakcie malowania, rozjemcą został architekt rotundy Ludwik Baldwin-Ramułt, członek komitetu. Jak relacjonuje PAP, spisano protokół. Kossak dostał wewnętrzne kierownictwo prac malarskich. Styka jako inicjator decydował o rozmieszczeniu postaci pod względem historycznym. Nazwiska miały być podawane alfabetycznie. W połowie projektu spisano więc to, co powinno się znaleźć w umowie pierwszego dnia.
O tym sporze krąży sporo anegdot i tak je traktujemy. Tadeusz Boy-Żeleński kpił w felietonie: „Nie tyle pinxit ile combinavit Styka”. Łacińskie pinxit znaczy: namalował. Boy sugerował, że Styka pokazywał gościom cudze partie obrazu jako własne.
Kasa: 1963 bilety w jedną niedzielę
Publiczność dopisała. Muzeum podaje, że w pierwszych czterech miesiącach panoramę obejrzało ponad 300 tys. osób. Całą wystawę zwiedziło ponad 1,14 mln gości. Jak odnotował „Kurjer Lwowski”, w pierwszą niedzielę sprzedano 1963 bilety, po czym o siódmej zamknięto kasę. Gazeta pisała też, że skarbnik komitetu wprowadza światło elektryczne, żeby przyjezdni zdążyli obejrzeć wszystko w jeden dzień. Dłuższe godziny otwarcia to więcej sprzedanych biletów.
Według PAP, która powołuje się na „Gazetę Lwowską”, komitet jeszcze przed otwarciem obniżył cenę wstępu do 50 centów od osoby. Po zamknięciu wystawy w październiku 1894 r. znów obniżył ceny i zdecydował, że panorama zostaje czynna także wtedy, gdy sąsiednie pawilony będą rozbierane. Produkt przygotowany na jedno wydarzenie dostał drugie życie.
Promocją zajmował się głównie Styka. W czasie malowania oprowadzał po rotundzie dostojników, a PAP nazywa go urodzonym menedżerem. We wrześniu 1894 r. panoramę obejrzał cesarz Franciszek Józef. Po jego pochwale lwowska prasa zaczęła pisać o arcydziele. Do Lwowa zjeżdżały wycieczki z całej Galicji, a koleje uruchomiły dodatkowe pociągi na wystawę.
Koniec spółki nie był końcem marki
W 1896 r. panorama pojechała na krótko do Budapesztu, wypożyczona na wystawę tysiąclecia Węgier. Sukces przyniósł Styce zamówienie na kolejną panoramę, tym razem o powstaniu węgierskim.
Na co dzień było gorzej. Komitet jako gospodarz obrazu miał stałe kłopoty z zarządzaniem obiektem i postanowił go sprzedać. 26 lutego 1912 r. właścicielem została gmina miasta Lwowa. Od tej pory to miasto dbało o obraz i jego konserwację, a panorama działała jako muzeum jednego obrazu do początku lat 40. XX wieku.
Kolejne panoramy tych samych autorów pokazują, że pierwszy sukces niczego nie gwarantował. Jak opisuje portal wroclaw.pl, „Berezyna” Kossaka i Juliana Fałata po krótkim powodzeniu okazała się finansowym fiaskiem i została pocięta na części. „Panorama Siedmiogrodzka” Styki miała publiczność, ale według opracowania Katarzyny Łomnickiej autor miał kłopot z uzyskaniem zapłaty i w 1908 r. sam pociął płótno na osobne obrazy.
Bomba, wagon i prawie czterdzieści lat w magazynach
W kwietniu 1944 r., podczas sowieckiego nalotu na Lwów, w rotundę trafiły bomby. Obraz oberwał się na szerokości około 50 metrów i był podziurawiony w kilkuset miejscach. W czerwcu płótno zdjęto, nawinięto na wał i w skrzyni złożono w klasztorze bernardynów. Pracą kierował Leon Matwijowski, wieloletni opiekun ekspozycji.
W lipcu 1946 r. obraz przyjechał koleją do Wrocławia. Na ponowne pokazanie czekał prawie 40 lat. Temat, czyli zwycięstwo nad wojskiem rosyjskim, był niewygodny dla władz PRL, więc decyzje odwlekano. Płótno wędrowało po magazynach, a o jego wystawienie zabiegały trzy kolejne komitety społeczne: z 1946, 1956 i 1980 r. Żelbetowy szkielet nowej rotundy, zaprojektowanej przez Ewę i Marka Dziekońskich, postawiono w 12 dni w czerwcu 1967 r. Potem budynek latami stał w stanie surowym.
Konserwację prowadzono w samej rotundzie od listopada 1981 r. do maja 1985 r. Pracował nad nią zespół 43 osób. Panoramę otwarto 14 czerwca 1985 r.
Utrzymanie takiego obiektu kosztuje. Modernizacja zakończona w 2021 r. pochłonęła 29,7 mln zł. Muzeum wyłożyło z własnych środków niecałe 0,4 mln zł. Resztę dały fundusze unijne, budżet państwa i województwo dolnośląskie.
Panorama dziś: prawie pół miliona gości rocznie
W 2025 r. Panoramę odwiedziło 491 199 osób. To najlepszy wynik w XXI wieku i ponad 60 procent gości całego Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Rekord wszech czasów należy do 1988 r., kiedy przyszło 508 882 widzów. Od otwarcia we Wrocławiu obraz obejrzało ponad 12 mln osób. W 2024 r. muzeum było nominowane do nagrody European Museum of the Year Award.
Dzisiejszy produkt to nie tylko płótno. To 30-minutowy seans z komentarzem w 19 językach, cztery dodatkowe narracje, w tym jedna dla dzieci, i bilet, który przez trzy miesiące daje też wstęp na wystawy stałe trzech innych oddziałów muzeum.
Co z tego dla Ciebie
- Spisz podział ról, zanim zaczniesz. Styka i Kossak ustalili, kto kieruje pracą, kto decyduje o koncepcji i w jakiej kolejności stoją nazwiska, dopiero po kłótniach i z pomocą rozjemcy. Jeśli wchodzisz w spółkę, zrób to przy podpisywaniu umowy.
- Oddziel pieniądze od jakości. Komitet miał osobną komisję od finansów i prawa, a osobną od poziomu obrazu. W małej firmie mogą to być dwie osoby albo dwa osobne spotkania.
- Kupuj gotowe tam, gdzie inni robią to lepiej. Płótno z Brukseli, konstrukcja z Wiednia, niebo od specjalisty z Monachium. Własny zespół zajął się tym, na czym znał się najlepiej.
- Zostaw rezerwę w budżecie. Jeśli przyjąć liczby przytaczane przez PAP, koszty wyszły 15 procent ponad plan. Projekt to wytrzymał, bo sprzedaż biletów była wysoka. Nie każdy ma takie szczęście.
- Zaplanuj życie produktu po premierze. Panorama powstała na jedną wystawę. Komitet zostawił ją czynną po zamknięciu imprezy, obniżył ceny, a dwa lata później wysłał obraz do Budapesztu.
- Marka może przeżyć firmę. Spółka skończyła się sprzedażą obrazu miastu. Sam obraz przetrwał wojny, bombę, przeprowadzkę i dekady w magazynach, bo za każdym razem znajdowali się ludzie gotowi go ratować.
Jeśli chcesz zobaczyć Panoramę
Praktycznie: Muzeum „Panorama Racławicka”, ul. Purkyniego 11 we Wrocławiu. W sezonie zimowym, czyli do 31 marca, od wtorku do piątku 9:30–16:00, w soboty 9:30–17:00, w niedziele 9:30–16:00, w poniedziałki nieczynne. Bilet normalny 50 zł, ulgowy 35 zł, rodzinny 35 zł od osoby. Bilet kupujesz na konkretny seans, w kasie albo online, a przedsprzedaż zaczyna się 7 dni wcześniej. Seanse ruszają co pół godziny. Do końca 2026 r. muzeum będzie zamknięte 24, 25, 26 i 31 grudnia.
Źródła
- mnwr.pl, historia Panoramy Racławickiej
- mnwr.pl, historia udostępnienia Panoramy we Wrocławiu
- mnwr.pl, opis ekspozycji stałej
- mnwr.pl, bilety i informacje praktyczne
- mnwr.pl, zakończenie modernizacji muzeum (29.11.2021)
- mnwr.pl, nominacja do EMYA 2024
- bazhum.muzhp.pl, Janina Natusiewicz-Mirer, historia Panoramy i jej konserwacji, „Ochrona Zabytków” 1984
- bazhum.muzhp.pl, Beata Stragierowicz o Powszechnej Wystawie Krajowej, „Kwartalnik Kresowy” 2021
- dzieje.pl, PAP na 130-lecie otwarcia Panoramy
- dzieje.pl, PAP na 125-lecie otwarcia Panoramy
- wroclaw.pl, o sporach twórców i innych panoramach
- pcbj.pl, Katarzyna Łomnicka o „Panoramie Siedmiogrodzkiej”
- gov.pl, informacja dyrektora Muzeum Narodowego we Wrocławiu za 2025 r.
Stan na: 10.11.2026. Tekst nie jest relacją z wizyty. Godziny i ceny biletów mogą się zmienić, sprawdź je przed wyjazdem na stronie muzeum. Zdjęcie główne: Jan Styka przy pracy nad panoramą, Lwów, lata 1893–1894, autor nieznany, Wikimedia Commons, domena publiczna.





