„Dama z gronostajem”: Leonardo za 100 mln euro
Ceny zakupu sprzed ponad 200 lat nikt nie zna, ta z 2016 r. budziła spory. Zarząd fundacji odszedł sześć dni przed podpisem.
Jedyny Leonardo w polskich zbiorach jest też bohaterem jednej z najgłośniejszych transakcji, jakie zawarło państwo polskie. W grudniu 2016 r. Skarb Państwa kupił kolekcję Czartoryskich za 100 mln euro, a według dokumentów opublikowanych przez money.pl negocjacje trwały dwa dni. Sprawdziliśmy, jak obraz trafił do Polski i jak wyglądała jego sprzedaż. To nie jest relacja z wizyty: opieramy się na informacjach Muzeum Narodowego w Krakowie i depeszach PAP.
W skrócie
- Co to jest: portret Cecylii Gallerani namalowany w Mediolanie około 1490 r., farba olejna na desce. W rękach Czartoryskich od około 1800 r.
- Transakcja: 29 grudnia 2016 r. państwo kupiło od Fundacji Książąt Czartoryskich około 86 tys. obiektów muzealnych i 250 tys. bibliotecznych za równowartość 100 mln euro plus VAT. Sześć dni wcześniej zarząd fundacji podał się do dymisji.
- Dziś: obraz wisi w Muzeum Książąt Czartoryskich przy ul. Pijarskiej w Krakowie. Bilet normalny kosztuje 65 zł, we wtorki wystawy stałe są bezpłatne.
Portret pożegnalny z Mediolanu
Portret przedstawia Cecylię Gallerani, kochankę Ludovica Sforzy, księcia Mediolanu. Muzeum Narodowe w Krakowie podaje, że w chwili pozowania miała szesnaście albo siedemnaście lat. W 1491 r. urodziła księciu syna, ale Ludovico był zaręczony z Beatrice d’Este i w styczniu 1491 r. ją poślubił. Cecylię oddalono z dworu i wydano za mąż.

Badacze widzą w gronostaju aluzję do samego księcia. Leonardo pokazał modelkę w półobrocie, w trzech czwartych, a nie z profilu, jak wtedy najczęściej malowano.
Gronostaj może kryć dwie aluzje naraz. W 1488 r. Ludovico dostał od króla Neapolu Order Gronostaja i zaczęto go nazywać Białym Gronostajem. A greckie słowo „gale” brzmi jak początek nazwiska Gallerani.
Czarne tło to według muzeum XIX-wieczne przemalowanie. U Leonarda postać wyłaniała się z półmroku.
Zakup, o którym prawie nic nie wiadomo
Muzeum pisze tylko, że obraz kupił około 1800 r. we Włoszech Adam Jerzy Czartoryski, syn księżnej Izabeli. Ceny ani sprzedawcy nie znamy. Katarzyna Bik, która napisała o obrazie książkę „Najdroższa”, mówiła PAP, że nie wiadomo nawet, gdzie do zakupu doszło.
Syn podarował obraz matce, która w 1801 r. udostępniła publiczności swoje zbiory w Puławach. Od 1809 r. „Dama” wisiała w Domu Gotyckim. Autora znano od początku, natomiast tożsamość modelki ustalono dopiero pod koniec XIX wieku, z listów Cecylii i z sonetu dworskiego poety Bernarda Bellincioniego.

Po upadku powstania listopadowego zbiory puławskie, zagrożone konfiskatą, wywieziono do Paryża, do Hôtel Lambert. W 1876 r. kolekcja wróciła do Krakowa, gdzie miasto udostępniło Czartoryskim budynki przy Bramie Floriańskiej.
Skrytka w Sieniawie nie wystarczyła
Przed wybuchem wojny Czartoryscy ukryli w pałacu w Sieniawie trzy najcenniejsze obrazy: „Damę”, Rafaelowski „Portret młodzieńca” i „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem” Rembrandta. Jak opisuje opracowanie wydane przez Zamek Królewski na Wawelu, obrazy szybko przejęli Niemcy.
Kajetan Mühlmann, wysłannik Göringa od zabezpieczania dzieł sztuki, wywiózł je do Rzeszy. Później wróciły do Krakowa i zawisły w rezydencji generalnego gubernatora Hansa Franka na Wawelu oraz w jego letniej siedzibie w Krzeszowicach.
W sierpniu 1944 r. i w styczniu 1945 r. Niemcy wywozili dzieła z Wawelu na Dolny Śląsk. Po wojnie obraz przejęli Amerykanie. 30 kwietnia 1946 r. do Krakowa przyjechał pociąg, w którego 26 wagonach wracały odzyskane dzieła. Prowadził go prof. Karol Estreicher, a obok ołtarza Wita Stwosza wiózł właśnie „Damę”. Rafaela nie odnaleziono do dziś.

Depozyt, potem fundacja
Od 1950 r. zbiorami opiekowało się Muzeum Narodowe w Krakowie, ale nie jako właściciel. Przedstawiciel ministerstwa kultury tłumaczył senatorom, że muzeum przez ponad 65 lat trzymało kolekcję w depozycie i ponosiło koszty opieki nad nią, także konserwatorskiej.
W 1991 r. zbiory przeszły pod zarząd nowej Fundacji Książąt Czartoryskich. Fundatorem i prezydentem jej rady był książę Adam Karol Czartoryski. Według Katarzyny Bik w czasach fundacji obraz odbył pięć zagranicznych podróży i spędził poza Polską łącznie dwa i pół roku.
- Około 1490Leonardo maluje Cecylię Gallerani w Mediolanie.
- Około 1800Adam Jerzy Czartoryski kupuje obraz we Włoszech.
- 1809„Dama” zawisa w Domu Gotyckim w Puławach.
- 1876Kolekcja wraca z Paryża do Krakowa.
- 30 kwietnia 1946Obraz wraca do Krakowa pociągiem z odzyskanymi dziełami.
- 1991Zbiory przechodzą pod zarząd Fundacji Książąt Czartoryskich.
- 29 grudnia 2016Państwo kupuje kolekcję od fundacji.
Grudzień 2016: trzy tygodnie do podpisu
Kalendarz znamy z oświadczenia ustępującego zarządu fundacji i z dokumentów ministerstwa. 8 grudnia 2016 r. zarząd dowiedział się o planowanej sprzedaży, najpierw od ministra kultury, potem nieoficjalnie od członków rady. 16 grudnia dostał uchwałę rady zmieniającą statut. Fundacja przestała być wieczysta, a sprzedaż części zbiorów i budynków Skarbowi Państwa stała się możliwa.
23 grudnia zarząd z prezesem Marianem Wołkowskim-Wolskim podał się do dymisji, tłumacząc to utratą zaufania do fundatora. Zarzucał, że negocjacje toczyły się bez jego wiedzy i bez wyceny zbiorów, a projekt umowy nie zawierał kwoty.
Rada nie chciała podjąć uchwały upoważniającej zarząd do podpisu, choć to zarząd ponosiłby odpowiedzialność za ewentualną niegospodarność. Według ustępującego zarządu fundator zażądał też przelania pieniędzy na swoje prywatne konto. Mimo to ustępujący zarząd uznał przejęcie zbiorów przez państwo za najlepsze wyjście.
Miejsce odchodzących zajęli Jan Lubomirski-Lanckoroński i Maciej Radziwiłł. Rozmowy w trybie zamówienia z wolnej ręki prowadził dyrektor generalny ministerstwa Jarosław Czuba. Według dokumentów opublikowanych przez money.pl negocjacje zajęły 48 godzin, 27 i 28 grudnia.
29 grudnia na Zamku Królewskim w Warszawie wicepremier i minister kultury Piotr Gliński podpisał dwa akty notarialne. Pierwszy to umowa sprzedaży zbiorów fundacji połączona z darowizną 86 pozycji z prywatnego majątku księcia. Drugi to przedwstępna umowa darowizny krakowskich budynków, sfinalizowana 14 marca 2017 r.
Cena: równowartość 100 mln euro po kursie NBP z dnia umowy, czyli 4,4131 zł za euro, plus 8 procent VAT. Według naszego przeliczenia netto daje to ponad 441 mln zł. Państwo kupiło przy okazji roszczenia do dzieł utraconych w czasie wojny, w tym do Rafaela. Pieniądze pochodziły z rezerwy dopisanej do ustawy budżetowej.
Ile jest warta „Dama”?
Jarosław Czuba przyznał przed senacką komisją, że pełnej wyceny kolekcji nigdy nie zrobiono. Ministerstwo posłużyło się wyceną ubezpieczeniową z jednej z podróży obrazu: 300 mln euro za samą „Damę”. Fundacja szacowała całą kolekcję na 8–10 mld zł, resort ostrożniej, na 4–5 mld zł.
Krytycy, w tym senator Barbara Zdrojewska, przypominali, że statut i tak czynił kolekcję niepodzielną i niesprzedawalną. W ich ocenie państwo zapłaciło za coś, co i tak nigdzie się nie wybierało. Ministerstwo odpowiadało, że zbiory nie były dotąd ani muzealiami, ani zabytkami wpisanymi do rejestru. Dziś muzeum nie może się ich pozbyć bez zgody ministra.
Naszym zdaniem to klasyczny przypadek aktywa bez rynku. Obrazu, którego nie wolno wywieźć ani podzielić, nie da się wycenić jak mieszkania.
Pieniądze wyjechały, obraz został
Po transakcji fundacja ogłosiła, że przekazała zgromadzone środki nowej fundacji Le Jour Viendra w Liechtensteinie. Część trafiła też do trzech polskich fundacji, w których władzach zasiadały osoby związane z Czartoryskimi. Fundacja tłumaczyła to stabilnym prawem w Liechtensteinie i wadami polskich przepisów z czasów PRL.
Ministerstwo kultury skierowało sprawę przelewu do sądu w Warszawie. Prezes NIK zlecił kontrolę Krajowej Administracji Skarbowej, a władze Liechtensteinu odmówiły udostępnienia wyników kontroli w Le Jour Viendra. Jak zakończyły się te sprawy, nie udało nam się ustalić.
Dama wróciła na Pijarską
Pałac Czartoryskich był zamknięty od 2010 r. Remont i nowa ekspozycja kosztowały 51 mln zł z funduszy unijnych i budżetu ministerstwa. Uroczyste otwarcie odbyło się 19 grudnia 2019 r., a publiczność weszła dzień później.
W 26 salach pokazano ponad 3 tys. obiektów, a „Dama” zawisła w tym samym miejscu co przed laty. Andrzej Szczerski, który obejmował wtedy kierownictwo muzeum, zapowiadał, że obraz nie będzie wypożyczany.
Co z tego dla Ciebie
- Zrób wycenę, zanim usiądziesz do stołu. Przy kolekcji wartej według stron od 4 do 10 mld zł nikt nie miał pełnej wyceny. Sprzedając coś, czego nie da się porównać z rynkiem, zamów niezależną wycenę wcześniej i zapisz jej założenia.
- Kto podpisuje, ten musi wiedzieć, co podpisuje. Zarząd fundacji odszedł, bo miał złożyć podpis pod umową bez kwoty i bez uchwały rady. Zarząd spółki też odpowiada za skutki, więc potrzebuje dokumentów i umocowania, a nie telefonu.
- Statut to nie ozdoba. Rada zmieniła statut tak, by sprzedaż była możliwa, niecałe dwa tygodnie przed podpisaniem umowy. Jeśli coś w firmie ma być nienaruszalne, ustal, kto i jaką większością może to zmienić.
- Kupujący z budżetu też ma swój kalendarz. Pieniądze czekały w rezerwie budżetowej, a umowę podpisano 29 grudnia, tuż przed końcem roku budżetowego. Gdy negocjujesz z instytucją publiczną, poznaj jej terminy, bo to one wyznaczają tempo.
- Myśl o tym, co dzieje się po przelewie. Spór o Liechtenstein toczył się latami po podpisaniu umowy. Jeśli zależy Ci na tym, jak kontrahent wykorzysta pieniądze, wpisz to do umowy.
Jeśli chcesz zobaczyć „Damę”
Praktycznie: Muzeum Książąt Czartoryskich, ul. Pijarska 15 w Krakowie. Od wtorku do niedzieli 10:00–18:00, w poniedziałki nieczynne, ostatnie wejście godzinę przed zamknięciem. 11 listopada 2026 r. muzeum jest czynne 10:00–16:00.
Bilet normalny 65 zł, ulgowy 50 zł, rodzinny 130 zł, dla uczniów i studentów 1 zł, dzieci do 7 lat wchodzą bezpłatnie. We wtorki wstęp na wystawy stałe jest bezpłatny, ale takie bilety wydaje tylko kasa w dniu zwiedzania. Bilety kupisz na konkretną godzinę, w kasie albo na bilety.mnk.pl.
Uwaga: 24 i 25 listopada 2026 r. sale z „Damą” i z obrazem Rembrandta będą zamknięte z powodu prac, a bilet normalny kosztuje wtedy połowę ceny.
Źródła
- mnk.pl, karta obiektu „Dama z gronostajem”
- mnk.pl, Muzeum Czartoryskich: historia kolekcji, godziny otwarcia
- mnk.pl, cenniki i bilety
- mnk.pl, godziny otwarcia w 2026 r.
- mnk.pl, tymczasowe zamknięcie sal 24–25.11.2026
- radiokrakow.pl, ministerstwo kultury o szczegółach zakupu (13.01.2017)
- dzieje.pl, PAP z posiedzenia senackiej komisji kultury
- forsal.pl, PAP o dymisji zarządu fundacji (23.12.2016)
- money.pl, dokumenty zakupu kolekcji (29.03.2018)
- gazetaprawna.pl, PAP o podpisaniu umowy (29.12.2016)
- gazetaprawna.pl, PAP o przekazaniu budynków (14.03.2017)
- radiokrakow.pl, PAP o przekazaniu środków do Liechtensteinu
- radiokrakow.pl, PAP o oddaleniu wniosku o likwidację (2018)
- dzieje.pl, PAP o wniosku ministerstwa do sądu i działaniach NIK
- money.pl, o kontroli w Liechtensteinie (6.10.2018)
- dzieje.pl, wywiad PAP z Katarzyną Bik
- wawel.krakow.pl, o składnicy zagrabionych dzieł na Wawelu (2022)
- ipn.gov.pl, o pociągu z odzyskanymi dziełami (30.04.1946)
- radiokrakow.pl, PAP o ponownym otwarciu muzeum (XII 2019)
- gazetaprawna.pl, wywiad PAP z Andrzejem Szczerskim (XII 2019)
Stan na: 10.11.2026. Tekst nie jest relacją z wizyty. Godziny i ceny biletów mogą się zmienić, sprawdź je przed wyjazdem na stronie muzeum. Zdjęcie główne: ilustracja AI.





