Ćmielów: porcelana, która przeżyła właścicieli
Fabryka liczy historię od 1790 r. Dziś pod tą nazwą działają dwie firmy, a stara figurka bywa wyceniana kilkanaście razy wyżej niż nowa.
Ćmielów to miasteczko w Świętokrzyskiem, w którym porcelanę robi się od ponad dwustu lat, a dziś pod tą nazwą działają dwie zupełnie osobne firmy. Jedna produkuje zastawę stołową, druga odlewa figurki zaprojektowane w latach 50. i prowadzi muzeum w starym piecu. Sprawdziliśmy, jak ta marka przetrwała zmiany właścicieli, upaństwowienie i kryzysy. To nie jest relacja z wizyty: opieramy się na depeszach PAP, materiałach obu fabryk, Radia Kielce i katalogu domu aukcyjnego.
W skrócie
- Skąd: fabryka liczy swoją historię od 1790 r., od manufaktury miejscowego garncarza. Oficjalnie zarejestrowano ją w 1804 r., porcelanę robi od 1838 r.
- Dwie firmy: Polskie Fabryki Porcelany „Ćmielów” i „Chodzież”, czyli dawna główna fabryka, oraz Fabryka Porcelany AS Ćmielów, która od 1996 r. odbudowuje przedwojenną wytwórnię „Świt”.
- Figurki: projekty Instytutu Wzornictwa Przemysłowego z lat 50. i 60. Stary egzemplarz bywa wyceniany na kilkanaście tysięcy złotych, nowy kosztuje w sklepie fabryki około tysiąca.
Garncarz, hrabia i glina, która się nie nadawała
Zacznijmy od daty, którą fabryka pokazuje na szyldzie: 1790. Według PAP pod koniec XVIII w. miejscowy garncarz Wojtas zebrał wokół siebie innych rzemieślników i tak powstała prosta manufaktura, która robiła gliniane garnki i fajans. Oficjalnie fabrykę zarejestrowano w 1804 r., a jej pierwszymi właścicielami byli Małachowscy. Radio Kielce w jednym z materiałów podaje rok 1809, więc same początki traktujemy ostrożnie.

Jak opisuje Radio Kielce, Jacek Małachowski kupił okoliczne dobra ze złożami kaolinu, czyli glinki potrzebnej do porcelany. Surowiec okazał się za słaby. Wychodził z niego fajans o grubych ściankach, a porcelana musi przepuszczać światło. Sprowadzano więc fachowców z Czech i Niemiec oraz lepszy kaolin.
Sam hrabia porcelany się nie doczekał, zmarł w 1821 r. Produkcja porcelany ruszyła dopiero w 1838 r. Fabryka wiele razy zmieniała właścicieli, należała między innymi do Druckich-Lubeckich.

Dwie fabryki w jednym miasteczku
Ćmielów od dawna nie miał jednej wytwórni. Według Radia Kielce w 1936 r. część majstrów porzuciła główną fabrykę, by po drugiej stronie miasta otworzyć zakład „Świt”. Robił galanterię: figurki, filiżanki, naczynia na owoce. Technolog Bronisław Kryński opracował tam recepturę różowej porcelany, w której kolor siedzi w całej masie, a nie w szkliwie.
Po wojnie fabryki przeszły w ręce państwa. Radio Kielce podaje, że w 1960 r. połączono je w jedno przedsiębiorstwo z dwoma zakładami. Oddział „Świt” zamknięto w 1991 r. Ten sam rok końca produkcji podaje dzisiejszy właściciel dawnego „Świtu”.
- 1790Od tej daty fabryka liczy swoją historię: manufaktura garncarza Wojtasa.
- 1804Oficjalna rejestracja fabryki.
- 1838Rusza produkcja porcelany.
- 1936Część majstrów otwiera po drugiej stronie miasta zakład „Świt”.
- 1960Obie fabryki łączą się w jedno przedsiębiorstwo.
- 1991Koniec produkcji w „Świcie”.
- 1996Adam Spała kupuje majątek „Świtu” i zakłada AS Ćmielów.
- 2013Główna fabryka łączy się z Chodzieżą.
- 2020Zamknięcie fabryki w Chodzieży.
Figurki, z których PRL zrobił design
Najbardziej rozpoznawalny rozdział tej historii zaczął się w Warszawie. W latach 50. i 60. projektanci Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, przede wszystkim Henryk Jędrasiak, Mieczysław Naruszewicz, Hanna Orthwein i Lubomir Tomaszewski, stworzyli serię porcelanowych figurek.
Zwierzęta, tancerki, dziewczyny w spodniach. Uproszczona sylwetka, mocne plamy koloru albo czerń i biel. Figurki produkowało kilka polskich fabryk, ale głównym ośrodkiem tej rzeźby kameralnej został Ćmielów.
Tomaszewski w 1966 r. wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Według Radia Kielce po sukcesie na wystawie w Paryżu dostał propozycję współpracy od niemieckiego Rosenthala, ale władze PRL nie były zainteresowane sprzedażą jego projektów. Zmarł w 2018 r., miał 95 lat.
Prywatyzacja, kryzys i plan na markę
Główną fabrykę sprywatyzowano w 1997 r. jako Zakłady Porcelany „Ćmielów” sp. z o.o. Money.pl opisywał w 2018 r., że gdy w 2007 r. prezeską została Inga Kamińska, pensje spóźniały się o ponad miesiąc. Zarząd ograniczył produkcję: według portalu przychody spadły o 13 proc., a koszty o 30 proc. Pieniądze poszły w markę, jakość i wzornictwo.
W czerwcu 2013 r. zakład połączono z fabryką w Chodzieży w spółkę Polskie Fabryki Porcelany „Ćmielów” i „Chodzież” S.A. Najwięcej akcji miały w niej Zakłady Porcelany Stołowej „Lubiana”. We wrześniu tego roku minister kultury otworzył Ćmielów Design Studio pod artystyczną opieką ceramika Marka Cecuły.
W 2015 r., na 225-lecie fabryki, Muzeum Narodowe w Kielcach pokazało prawie 700 przedmiotów z jej historii. Prezeska mówiła wtedy PAP, że fabryka przetrwała „dzięki bardzo dobrym projektantom, do których miała szczęście”.

Wspólna spółka nie uratowała drugiego zakładu. W lutym 2020 r. ogłoszono zamknięcie fabryki w Chodzieży: pracę miało stracić 126 ze 148 osób, a część produkcji przeniesiono do Ćmielowa i Łubiany. Dziś marki Ćmielów i Chodzież sprzedaje Polska Grupa Porcelanowa razem z Lubianą. W 2025 r., na 235-lecie marki, spółka wydała z Instytutem Wzornictwa Przemysłowego serwis kawowy na fasonie z lat 50., w nakładzie 100 sztuk.
Formy odnalezione w starych halach
Drugi Ćmielów zaczął się od zakupu. W 1996 r. majątek dawnego „Świtu” kupił artysta Adam Spała i założył Fabrykę Porcelany AS Ćmielów. Radio Kielce podaje, że w starych budynkach znalazł zachowane formy, z których fabryka korzysta do dziś. Według firmy historyczne figurki odlewa się z dawnych modeli i form matek, a każda dostaje certyfikat autentyczności z nazwiskiem projektanta, rokiem projektu i własnym numerem.
W 2005 r. Spała zaproponował Tomaszewskiemu nowe projekty w duchu lat 60. i artysta znów projektował dla Ćmielowa. Firma odtworzyła też różową porcelanę Kryńskiego na podstawie zapisków, które przekazała jej córka technologa.
W różowej porcelanie z Ćmielowa kolor nie leży w szkliwie, tylko siedzi w całej masie. A ta masa ma według fabryki jedenaście składników. Zwykła biała ma ich trzy.
W 2021 r. doszła szmaragdowa porcelana, receptura samego Spały. Manufaktura pracuje krótkimi seriami, zwykle od kilku do kilkudziesięciu sztuk.
Muzeum w starym piecu
Najciekawszym produktem AS Ćmielów może być samo zwiedzanie. Według firmy Żywe Muzeum Porcelany powstało w 2005 r., na 500-lecie miasta. Goście wchodzą do nieczynnego pieca do wypału, który według muzeum ma 22 m wysokości i trzy kondygnacje.
Potem przewodnik prowadzi ich przez kolejne stanowiska: odlewanie, wypał na biskwit (pierwszy wypał, jeszcze bez szkliwa), szkliwienie i ręczne malowanie. Do tego warsztaty, galeria i kawiarnia, w której gość sam wybiera filiżankę.
Stara figurka kontra nowy egzemplarz
Rynek kolekcjonerski dobrze pokazuje, ile znaczy wiek przedmiotu. W katalogu aukcji Desy Unicum z lutego 2025 r. „Toaleta poranna” Tomaszewskiego, wyprodukowana w Ćmielowie w latach 50. lub 60., miała estymację (szacunek domu aukcyjnego) 15–20 tys. zł, a jego „Siłacz” z lat 60. 10–15 tys. zł. W sklepie AS Ćmielów nowa „Toaleta poranna” kosztowała 10 listopada 2026 r. 1 119 zł, a „Siłacz” 829 zł.
Nie każda stara figurka jest skarbem: „Łasiczkę” Naruszewicza na tej samej aukcji wyceniono na 1–1,5 tys. zł. Z kolei „Parkiet” pisał w 2022 r., że „Gołębie” Jędrasiaka wylicytowano do 60 tys. zł.
Gdzie są takie pieniądze, tam są podróbki. AS Ćmielów opisuje u siebie zabezpieczenia przed fałszerstwami, a w fabrycznej wystawie, jak relacjonowało Radio Kielce, można zobaczyć podrobione wyroby z ćmielowskim znakiem.
Prawo do wzoru żyje dłużej niż projektant
Wszyscy czterej główni autorzy figurek zmarli po 1955 r. Według katalogu Desy Hanna Orthwein zmarła w 1963 r., Henryk Jędrasiak w 2002 r., a Mieczysław Naruszewicz w 2006 r. W Polsce, tak jak w całej Unii, majątkowe prawa autorskie trwają 70 lat od śmierci twórcy.
Według naszych wyliczeń wzory Orthwein będą chronione do końca 2033 r., a Tomaszewskiego do końca 2088 r. Dlatego przy tym tekście nie pokazujemy samych figurek, tylko miasto i dawną fabrykę.
Nie wiemy, jakie umowy obie fabryki mają z osobami, do których należą prawa do dawnych wzorów, i nie wyciągamy z tego żadnych wniosków. Ta historia dobrze pokazuje jedno:
Co z tego dla Ciebie
- Policz, co leży w Twoim archiwum. AS Ćmielów zbudował ofertę na formach i modelach z zamkniętego zakładu. Stare projekty, receptury i zdjęcia produktów w Twojej firmie mogą być wartością, a nie rupieciami. Spisz je i sprawdź, w jakim są stanie.
- Ustal, czyje są prawa, zanim zaczniesz na nich zarabiać. Forma, matryca albo plik to rzecz. Prawo do projektu to osobna sprawa i może należeć do projektanta albo jego spadkobierców przez 70 lat po jego śmierci. Gdy zlecasz projekt na zewnątrz, wpisz do umowy przeniesienie praw majątkowych i pola eksploatacji, czyli sposoby, w jakie możesz z projektu korzystać.
- Mów wprost, co sprzedajesz. Ta sama „Toaleta poranna” kosztuje około tysiąca złotych jako nowy egzemplarz i kilkanaście tysięcy jako oryginał sprzed lat. Certyfikat, numer i rok produkcji pomagają klientowi wiedzieć, co kupuje, i utrudniają życie fałszerzom.
- Czasem trzeba sprzedać mniej. Po 2007 r. fabryka ograniczyła produkcję i według money.pl koszty spadły szybciej niż przychody. Zanim zaczniesz gonić sprzedaż, sprawdź, które produkty naprawdę na siebie zarabiają.
- Pokaż, jak pracujesz. Muzeum w Ćmielowie sprzedaje bilety na oglądanie produkcji, warsztaty malowania i kawę z porcelany. Jeśli Twoja praca jest rzemiosłem, sam proces może stać się produktem.
Jeśli chcesz zobaczyć Ćmielów
Praktycznie: Żywe Muzeum Porcelany, ul. Sandomierska 243 w Ćmielowie. Od października do kwietnia obiekt jest czynny codziennie w godz. 9:00–16:00, a ostatnie zwiedzanie zaczyna się o 14:00. Od maja do września czynne 9:00–18:00, ostatnie zwiedzanie o 16:00.
Muzeum zwiedza się tylko z przewodnikiem, trwa to około 1 godz. 15 min. Bilet normalny kosztuje 49 zł, ulgowy 39 zł, dzieci do 3 lat wchodzą bezpłatnie. Bilet najlepiej kupić online na konkretną godzinę. Warsztaty malowania porcelany są płatne osobno.
Źródła
- dzieje.pl, PAP o otwarciu Ćmielów Design Studio i połączeniu z Chodzieżą (30.09.2013)
- dzieje.pl, PAP o wystawie ceramiki ćmielowskiej w Muzeum Narodowym w Kielcach (16.07.2015)
- radiokielce.pl, historia porcelany z Ćmielowa (2021)
- radiokielce.pl, cykl „Żelazne doliny” o Fabryce Porcelany AS Ćmielów (2021)
- radiokielce.pl, audycja z Fabryki Porcelany AS Ćmielów
- radiokielce.pl, o likwidacji zakładu w Chodzieży
- Eurofound, European Restructuring Monitor: zamknięcie zakładu w Chodzieży (2020)
- money.pl, o kryzysie i odbudowie marki Ćmielów (6.01.2018)
- dzieje.pl, PAP o śmierci Lubomira Tomaszewskiego (16.11.2018)
- as.cmielow.com.pl, Fabryka Porcelany AS Ćmielów o sobie
- as.cmielow.com.pl, ceny figurek w sklepie fabryki (stan na 10.11.2026)
- turystyka.cmielow.com.pl, opis Żywego Muzeum Porcelany
- turystyka.cmielow.com.pl, godziny, bilety i zasady zwiedzania
- turystyka.cmielow.com.pl, kontakt i godziny otwarcia
- national-geographic.pl, o fabryce AS Ćmielów i różowej porcelanie (2017)
- porcelana.pl, marka Ćmielów w Polskiej Grupie Porcelanowej
- porcelana.pl, serwis Prometeusz RC22, wspólna edycja z Instytutem Wzornictwa Przemysłowego
- desa.pl, katalog aukcji Design. Architektura piękna (27.02.2025)
- parkiet.com, o cenach powojennej porcelany na aukcjach (17.09.2022)
- europa.eu, Your Europe: okres ochrony praw autorskich w UE
- sejm.gov.pl, ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Stan na: 10.11.2026. Tekst nie jest relacją z wizyty ani poradą prawną czy inwestycyjną. Godziny, ceny biletów i ceny figurek mogą się zmienić, sprawdź je przed wyjazdem na stronie muzeum. Estymacje aukcyjne to szacunki domu aukcyjnego, nie ceny sprzedaży. Zdjęcie główne: ilustracja AI.





