czwartek, 19 listopada 2026
Rynki dane: TradingView
Wektor Biznesu · Kultura · 8 min czytania

Ćmielów: porcelana, która przeżyła właścicieli

Fabryka liczy historię od 1790 r. Dziś pod tą nazwą działają dwie firmy, a stara figurka bywa wyceniana kilkanaście razy wyżej niż nowa.

Ćmielów to miasteczko w Świętokrzyskiem, w którym porcelanę robi się od ponad dwustu lat, a dziś pod tą nazwą działają dwie zupełnie osobne firmy. Jedna produkuje zastawę stołową, druga odlewa figurki zaprojektowane w latach 50. i prowadzi muzeum w starym piecu. Sprawdziliśmy, jak ta marka przetrwała zmiany właścicieli, upaństwowienie i kryzysy. To nie jest relacja z wizyty: opieramy się na depeszach PAP, materiałach obu fabryk, Radia Kielce i katalogu domu aukcyjnego.

Dłonie rzemieślnika wlewają płynną masę porcelanową do gipsowej formy, obok schną niewypalone białe czarki
Ilustracja: AI.

W skrócie

  • Skąd: fabryka liczy swoją historię od 1790 r., od manufaktury miejscowego garncarza. Oficjalnie zarejestrowano ją w 1804 r., porcelanę robi od 1838 r.
  • Dwie firmy: Polskie Fabryki Porcelany „Ćmielów” i „Chodzież”, czyli dawna główna fabryka, oraz Fabryka Porcelany AS Ćmielów, która od 1996 r. odbudowuje przedwojenną wytwórnię „Świt”.
  • Figurki: projekty Instytutu Wzornictwa Przemysłowego z lat 50. i 60. Stary egzemplarz bywa wyceniany na kilkanaście tysięcy złotych, nowy kosztuje w sklepie fabryki około tysiąca.

Garncarz, hrabia i glina, która się nie nadawała

Zacznijmy od daty, którą fabryka pokazuje na szyldzie: 1790. Według PAP pod koniec XVIII w. miejscowy garncarz Wojtas zebrał wokół siebie innych rzemieślników i tak powstała prosta manufaktura, która robiła gliniane garnki i fajans. Oficjalnie fabrykę zarejestrowano w 1804 r., a jej pierwszymi właścicielami byli Małachowscy. Radio Kielce w jednym z materiałów podaje rok 1809, więc same początki traktujemy ostrożnie.

Ruiny zamku w Ćmielowie na wyspie otoczonej wodą, bezlistne drzewa, pochmurne niebo
Ruiny zamku w Ćmielowie, 1996 r. W XIX w. część zamkowych zabudowań przerobiono na fabrykę porcelany. Fot. Jerzy Strzelecki / Wikimedia Commons, CC BY 3.0

Jak opisuje Radio Kielce, Jacek Małachowski kupił okoliczne dobra ze złożami kaolinu, czyli glinki potrzebnej do porcelany. Surowiec okazał się za słaby. Wychodził z niego fajans o grubych ściankach, a porcelana musi przepuszczać światło. Sprowadzano więc fachowców z Czech i Niemiec oraz lepszy kaolin.

Sam hrabia porcelany się nie doczekał, zmarł w 1821 r. Produkcja porcelany ruszyła dopiero w 1838 r. Fabryka wiele razy zmieniała właścicieli, należała między innymi do Druckich-Lubeckich.

XIX-wieczna rycina: niskie budynki fabryki przy ruinie zamkowej wieży w Ćmielowie
„Część zamku w Ćmielowie, przerobiona na fabrykę porcelany”, rycina z tygodnika „Kłosy”, 1886 r. Rys. Elwiro Andriolli / Wikimedia Commons, domena publiczna

Dwie fabryki w jednym miasteczku

Ćmielów od dawna nie miał jednej wytwórni. Według Radia Kielce w 1936 r. część majstrów porzuciła główną fabrykę, by po drugiej stronie miasta otworzyć zakład „Świt”. Robił galanterię: figurki, filiżanki, naczynia na owoce. Technolog Bronisław Kryński opracował tam recepturę różowej porcelany, w której kolor siedzi w całej masie, a nie w szkliwie.

Po wojnie fabryki przeszły w ręce państwa. Radio Kielce podaje, że w 1960 r. połączono je w jedno przedsiębiorstwo z dwoma zakładami. Oddział „Świt” zamknięto w 1991 r. Ten sam rok końca produkcji podaje dzisiejszy właściciel dawnego „Świtu”.

  1. 1790Od tej daty fabryka liczy swoją historię: manufaktura garncarza Wojtasa.
  2. 1804Oficjalna rejestracja fabryki.
  3. 1838Rusza produkcja porcelany.
  4. 1936Część majstrów otwiera po drugiej stronie miasta zakład „Świt”.
  5. 1960Obie fabryki łączą się w jedno przedsiębiorstwo.
  6. 1991Koniec produkcji w „Świcie”.
  7. 1996Adam Spała kupuje majątek „Świtu” i zakłada AS Ćmielów.
  8. 2013Główna fabryka łączy się z Chodzieżą.
  9. 2020Zamknięcie fabryki w Chodzieży.

Figurki, z których PRL zrobił design

Najbardziej rozpoznawalny rozdział tej historii zaczął się w Warszawie. W latach 50. i 60. projektanci Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, przede wszystkim Henryk Jędrasiak, Mieczysław Naruszewicz, Hanna Orthwein i Lubomir Tomaszewski, stworzyli serię porcelanowych figurek.

Zwierzęta, tancerki, dziewczyny w spodniach. Uproszczona sylwetka, mocne plamy koloru albo czerń i biel. Figurki produkowało kilka polskich fabryk, ale głównym ośrodkiem tej rzeźby kameralnej został Ćmielów.

Tomaszewski w 1966 r. wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Według Radia Kielce po sukcesie na wystawie w Paryżu dostał propozycję współpracy od niemieckiego Rosenthala, ale władze PRL nie były zainteresowane sprzedażą jego projektów. Zmarł w 2018 r., miał 95 lat.

Prywatyzacja, kryzys i plan na markę

Główną fabrykę sprywatyzowano w 1997 r. jako Zakłady Porcelany „Ćmielów” sp. z o.o. Money.pl opisywał w 2018 r., że gdy w 2007 r. prezeską została Inga Kamińska, pensje spóźniały się o ponad miesiąc. Zarząd ograniczył produkcję: według portalu przychody spadły o 13 proc., a koszty o 30 proc. Pieniądze poszły w markę, jakość i wzornictwo.

W czerwcu 2013 r. zakład połączono z fabryką w Chodzieży w spółkę Polskie Fabryki Porcelany „Ćmielów” i „Chodzież” S.A. Najwięcej akcji miały w niej Zakłady Porcelany Stołowej „Lubiana”. We wrześniu tego roku minister kultury otworzył Ćmielów Design Studio pod artystyczną opieką ceramika Marka Cecuły.

W 2015 r., na 225-lecie fabryki, Muzeum Narodowe w Kielcach pokazało prawie 700 przedmiotów z jej historii. Prezeska mówiła wtedy PAP, że fabryka przetrwała „dzięki bardzo dobrym projektantom, do których miała szczęście”.

Parterowe, kolorowe domy przy ulicy Ostrowieckiej w Ćmielowie w letnim słońcu
Ulica Ostrowiecka w Ćmielowie, 2024 r. Przy tej ulicy ma siedzibę spółka Polskie Fabryki Porcelany „Ćmielów” i „Chodzież”. Fot. MOs810 / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Wspólna spółka nie uratowała drugiego zakładu. W lutym 2020 r. ogłoszono zamknięcie fabryki w Chodzieży: pracę miało stracić 126 ze 148 osób, a część produkcji przeniesiono do Ćmielowa i Łubiany. Dziś marki Ćmielów i Chodzież sprzedaje Polska Grupa Porcelanowa razem z Lubianą. W 2025 r., na 235-lecie marki, spółka wydała z Instytutem Wzornictwa Przemysłowego serwis kawowy na fasonie z lat 50., w nakładzie 100 sztuk.

Formy odnalezione w starych halach

Drugi Ćmielów zaczął się od zakupu. W 1996 r. majątek dawnego „Świtu” kupił artysta Adam Spała i założył Fabrykę Porcelany AS Ćmielów. Radio Kielce podaje, że w starych budynkach znalazł zachowane formy, z których fabryka korzysta do dziś. Według firmy historyczne figurki odlewa się z dawnych modeli i form matek, a każda dostaje certyfikat autentyczności z nazwiskiem projektanta, rokiem projektu i własnym numerem.

W 2005 r. Spała zaproponował Tomaszewskiemu nowe projekty w duchu lat 60. i artysta znów projektował dla Ćmielowa. Firma odtworzyła też różową porcelanę Kryńskiego na podstawie zapisków, które przekazała jej córka technologa.

Ciekawostka

W różowej porcelanie z Ćmielowa kolor nie leży w szkliwie, tylko siedzi w całej masie. A ta masa ma według fabryki jedenaście składników. Zwykła biała ma ich trzy.

W 2021 r. doszła szmaragdowa porcelana, receptura samego Spały. Manufaktura pracuje krótkimi seriami, zwykle od kilku do kilkudziesięciu sztuk.

Muzeum w starym piecu

Najciekawszym produktem AS Ćmielów może być samo zwiedzanie. Według firmy Żywe Muzeum Porcelany powstało w 2005 r., na 500-lecie miasta. Goście wchodzą do nieczynnego pieca do wypału, który według muzeum ma 22 m wysokości i trzy kondygnacje.

Potem przewodnik prowadzi ich przez kolejne stanowiska: odlewanie, wypał na biskwit (pierwszy wypał, jeszcze bez szkliwa), szkliwienie i ręczne malowanie. Do tego warsztaty, galeria i kawiarnia, w której gość sam wybiera filiżankę.

Stara figurka kontra nowy egzemplarz

Rynek kolekcjonerski dobrze pokazuje, ile znaczy wiek przedmiotu. W katalogu aukcji Desy Unicum z lutego 2025 r. „Toaleta poranna” Tomaszewskiego, wyprodukowana w Ćmielowie w latach 50. lub 60., miała estymację (szacunek domu aukcyjnego) 15–20 tys. zł, a jego „Siłacz” z lat 60. 10–15 tys. zł. W sklepie AS Ćmielów nowa „Toaleta poranna” kosztowała 10 listopada 2026 r. 1 119 zł, a „Siłacz” 829 zł.

Nie każda stara figurka jest skarbem: „Łasiczkę” Naruszewicza na tej samej aukcji wyceniono na 1–1,5 tys. zł. Z kolei „Parkiet” pisał w 2022 r., że „Gołębie” Jędrasiaka wylicytowano do 60 tys. zł.

15–20 tys. złestymacja starej „Toalety porannej”
1 119 złnowa „Toaleta poranna” w sklepie fabryki
1–1,5 tys. złestymacja „Łasiczki” Naruszewicza
60 tys. złza „Gołębie” Jędrasiaka na aukcji

Gdzie są takie pieniądze, tam są podróbki. AS Ćmielów opisuje u siebie zabezpieczenia przed fałszerstwami, a w fabrycznej wystawie, jak relacjonowało Radio Kielce, można zobaczyć podrobione wyroby z ćmielowskim znakiem.

Prawo do wzoru żyje dłużej niż projektant

Wszyscy czterej główni autorzy figurek zmarli po 1955 r. Według katalogu Desy Hanna Orthwein zmarła w 1963 r., Henryk Jędrasiak w 2002 r., a Mieczysław Naruszewicz w 2006 r. W Polsce, tak jak w całej Unii, majątkowe prawa autorskie trwają 70 lat od śmierci twórcy.

Według naszych wyliczeń wzory Orthwein będą chronione do końca 2033 r., a Tomaszewskiego do końca 2088 r. Dlatego przy tym tekście nie pokazujemy samych figurek, tylko miasto i dawną fabrykę.

Nie wiemy, jakie umowy obie fabryki mają z osobami, do których należą prawa do dawnych wzorów, i nie wyciągamy z tego żadnych wniosków. Ta historia dobrze pokazuje jedno:

Kupić formę to nie to samo, co mieć prawo do projektu.
Podcast Muzeum Narodowego w Kielcach o historii fabryki porcelany w Ćmielowie (2020). Źródło: kanał Muzeum Narodowego w Kielcach w YouTube.

Co z tego dla Ciebie

  1. Policz, co leży w Twoim archiwum. AS Ćmielów zbudował ofertę na formach i modelach z zamkniętego zakładu. Stare projekty, receptury i zdjęcia produktów w Twojej firmie mogą być wartością, a nie rupieciami. Spisz je i sprawdź, w jakim są stanie.
  2. Ustal, czyje są prawa, zanim zaczniesz na nich zarabiać. Forma, matryca albo plik to rzecz. Prawo do projektu to osobna sprawa i może należeć do projektanta albo jego spadkobierców przez 70 lat po jego śmierci. Gdy zlecasz projekt na zewnątrz, wpisz do umowy przeniesienie praw majątkowych i pola eksploatacji, czyli sposoby, w jakie możesz z projektu korzystać.
  3. Mów wprost, co sprzedajesz. Ta sama „Toaleta poranna” kosztuje około tysiąca złotych jako nowy egzemplarz i kilkanaście tysięcy jako oryginał sprzed lat. Certyfikat, numer i rok produkcji pomagają klientowi wiedzieć, co kupuje, i utrudniają życie fałszerzom.
  4. Czasem trzeba sprzedać mniej. Po 2007 r. fabryka ograniczyła produkcję i według money.pl koszty spadły szybciej niż przychody. Zanim zaczniesz gonić sprzedaż, sprawdź, które produkty naprawdę na siebie zarabiają.
  5. Pokaż, jak pracujesz. Muzeum w Ćmielowie sprzedaje bilety na oglądanie produkcji, warsztaty malowania i kawę z porcelany. Jeśli Twoja praca jest rzemiosłem, sam proces może stać się produktem.

Jeśli chcesz zobaczyć Ćmielów

Praktycznie: Żywe Muzeum Porcelany, ul. Sandomierska 243 w Ćmielowie. Od października do kwietnia obiekt jest czynny codziennie w godz. 9:00–16:00, a ostatnie zwiedzanie zaczyna się o 14:00. Od maja do września czynne 9:00–18:00, ostatnie zwiedzanie o 16:00.

Muzeum zwiedza się tylko z przewodnikiem, trwa to około 1 godz. 15 min. Bilet normalny kosztuje 49 zł, ulgowy 39 zł, dzieci do 3 lat wchodzą bezpłatnie. Bilet najlepiej kupić online na konkretną godzinę. Warsztaty malowania porcelany są płatne osobno.

Źródła

  1. dzieje.pl, PAP o otwarciu Ćmielów Design Studio i połączeniu z Chodzieżą (30.09.2013)
  2. dzieje.pl, PAP o wystawie ceramiki ćmielowskiej w Muzeum Narodowym w Kielcach (16.07.2015)
  3. radiokielce.pl, historia porcelany z Ćmielowa (2021)
  4. radiokielce.pl, cykl „Żelazne doliny” o Fabryce Porcelany AS Ćmielów (2021)
  5. radiokielce.pl, audycja z Fabryki Porcelany AS Ćmielów
  6. radiokielce.pl, o likwidacji zakładu w Chodzieży
  7. Eurofound, European Restructuring Monitor: zamknięcie zakładu w Chodzieży (2020)
  8. money.pl, o kryzysie i odbudowie marki Ćmielów (6.01.2018)
  9. dzieje.pl, PAP o śmierci Lubomira Tomaszewskiego (16.11.2018)
  10. as.cmielow.com.pl, Fabryka Porcelany AS Ćmielów o sobie
  11. as.cmielow.com.pl, ceny figurek w sklepie fabryki (stan na 10.11.2026)
  12. turystyka.cmielow.com.pl, opis Żywego Muzeum Porcelany
  13. turystyka.cmielow.com.pl, godziny, bilety i zasady zwiedzania
  14. turystyka.cmielow.com.pl, kontakt i godziny otwarcia
  15. national-geographic.pl, o fabryce AS Ćmielów i różowej porcelanie (2017)
  16. porcelana.pl, marka Ćmielów w Polskiej Grupie Porcelanowej
  17. porcelana.pl, serwis Prometeusz RC22, wspólna edycja z Instytutem Wzornictwa Przemysłowego
  18. desa.pl, katalog aukcji Design. Architektura piękna (27.02.2025)
  19. parkiet.com, o cenach powojennej porcelany na aukcjach (17.09.2022)
  20. europa.eu, Your Europe: okres ochrony praw autorskich w UE
  21. sejm.gov.pl, ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych

Stan na: 10.11.2026. Tekst nie jest relacją z wizyty ani poradą prawną czy inwestycyjną. Godziny, ceny biletów i ceny figurek mogą się zmienić, sprawdź je przed wyjazdem na stronie muzeum. Estymacje aukcyjne to szacunki domu aukcyjnego, nie ceny sprzedaży. Zdjęcie główne: ilustracja AI.

O autorze

Patrycja Gadomska

Redaktor naczelnaMarketingAnalizy i rozwój biznesu

Redaktor naczelna Wektora Biznesu, ekspertka ds. marketingu, analiz i rozwoju biznesu.